Stefan Dercon, Belgisch professor ontwikkelingseconomie aan de University of Oxford, over de choquerende FAO-boodschap en de relevantie van ontwikkelingshulp in crisistijd.

'Het aantal mensen dat honger lijdt, overschrijdt in 2009 de kaap van 1 miljard.' Het bericht van de Food and Agriculture Organization (FAO) van de Verenigde Naties schoof vorige week haast incognito voorbij. Maar 1 miljard, dat zijn er, door toedoen van de crisis, liefst 80 miljoen meer dan vorig jaar. Stefan Dercon gaat op zoek naar de werkelijkheid achter dat immense cijfer: 'Laat ons duidelijk zijn: de schattingen werden uitgevoerd door eerlijke statistici, die de beschikbare informatie gebruiken om een redelijke inschatting te maken van wat er aan de hand is. Het is alleen heel moeilijk.'

Eén miljard mensen hebben honger, zegt de Food and Agriculture Organization, bijna honderd miljoen meer dan vorig jaar. Maar, voegt de FAO er snel aan toe, vorig jaar beweerden we dat 963 miljoen mensen honger hadden, maar we vergisten ons, het waren er 50 miljoen minder. Ondertussen zei de Wereldbank in augustus vorig jaar dat ze haar schattingen moest bijstellen over de armoede, en dat ze had uitgerekend dat in 2005 1,4 miljard mensen arm waren, en niet 930 miljoen zoals ze eerder gesteld had. De Wereldbank kan niet precies zeggen hoe het nu staat met de armoede, maar vreest wel dat wereldwijd nog eens 100 miljoen mensen of meer arm zijn geworden als gevolg van de huidige crisis. Maar, voegt de organisatie toe, we kunnen de 1,4 miljard niet vergelijken met vorige schattingen: ook al lijkt dat een hoger getal, eigenlijk doen we het lang niet slecht en zeker zo goed als we eerder aangaven. Raak dus alstublieft niet in de war.

Calorieën
Want verward zijn we waarschijnlijk allemaal. Laat ons om te beginnen duidelijk zijn: al die schattingen werden uitgevoerd door eerlijke statistici, die de beschikbare informatie gebruiken om een redelijke inschatting te maken van wat er aan de hand is. Het is alleen heel moeilijk. We kunnen gewoonweg niet echt meten hoeveel mensen in de wereld honger hebben of arm zijn. Heeft de FAO de mensen bijvoorbeeld gevraagd of ze honger hebben? Nee, om de honger in de wereld te berekenen gebruikte de organisatie schattingen van de voedselproductie en de handel per land, en zette ze dat om in beschikbare calorieën. Met een paar veronderstellingen over de inkomensongelijkheid berekende ze vervolgens over welke hoeveelheid calorieën de diverse bevolkingsgroepen beschikken om te eten. De populatie met honger zijn dan alle mensen die minder dan 1.800 calorieën (Kcal) per dag per persoon krijgen, wat niet veel is. Hebben die echt honger? Niemand heeft het hen gevraagd. Bovendien toont nogal wat onderzoek aan dat de gegevens weinig verband houden met data die betrekking hebben op medisch aanvaarde indicatoren van ondervoeding, zoals gewicht en de grootte van de kinderen.

Wat vertellen de gegevens ons dus? We kunnen hooguit een ruim beeld schetsen van de tendens in pakweg de laatste dertig jaar. Wat de inkomensarmoede betreft, lopen er duidelijk minder arme mensen rond, als we die definiëren aan de hand van een absolute norm - beschikken over minder dan 1 euro per dag per persoon bijvoorbeeld.

Afgewogen tegen de wereldbevolking lijken de cijfers opvallend: de armoede is gedaald van ongeveer de helft van de wereldbevolking tot ongeveer een kwart. Procentueel is ze snel achteruitgegaan in China, en in heel Azië (ook in India is de armoede snel gedaald). In Afrika daarentegen is er procentueel geen noemenswaardige vooruitgang.

Maar de wereldbevolking is aangegroeid, met name in de derde wereld. En dus oogt het plaatje een pak minder fraai als je kijkt naar het aantal mensen dat arm is: een snelle daling in China en Oost-Azië, maar nog altijd evenveel arme mensen in India en een verdubbeling van de arme populatie in Afrika in de laatste drie decennia.

Gaan de zaken er dus op vooruit? Het hangt ervan af waar je woont, en of we gebruik wensen te maken van absolute cijfers of percentages.

Ondervoeding is een veel moeilijker proces om snel te wijzigen, en op dat vlak gaat het zelfs nog trager. Als je vertrekt van de medische definitie, dan evolueert het - ook procentueel - traag in Azië en met name in India, en is ondervoeding nog altijd wijdverspreid in Afrika. Maar in grote delen van de wereld waren de voorbije tien jaar best wel hoopgevend. Er was grote economische groei, niet alleen in Azië, maar ook in nogal wat Afrikaanse landen. De bestrijding van de armoede en de honger wierp op vele plaatsen vruchten af.

Maar door de wereldwijde economische recessie dreigt dat te stokken. In de armste landen zijn geen banken over de kop gegaan. Zij voelen de crisis vooral door het instorten van de prijs voor ruwe grondstoffen, terwijl sommige van de armste economieën nog niet helemaal hersteld waren van de stijging van de voedsel- en brandstofprijzen van vorig jaar. Vele van die economieën steunden ook in ruime mate op de geldstortingen van in het buitenland wonende en werkende landgenoten. Ook dat viel weg, toen die hun banen begonnen te verliezen.

Door dat alles zal de armoede opnieuw toenemen, niet het minst bij degenen die door hard werken aan de armoede ontsnapt waren. Zijn het er 100 miljoen? Niemand kan het zeggen. Zelfs voor landen waarover we accurate gegevens hebben, is het moeilijk te komen tot betrouwbare cijfers.

Waarom lanceerde de FAO die cijfers dan vorige week? Heel eenvoudig: om de krantenkoppen te halen in de rijke landen. Ze wilde ons choqueren. Alle grote internationale organisaties en alle internationale ngo's proberen permanent onze aandacht te trekken. De FAO wilde de televisie en de kranten halen zodat de publieke opinie en parlementsleden het zouden opmerken. Door de wereldcrisis zetten overheden de knip op de beurs, en iedereen die bezig is met internationaal ontwikkelingswerk is bang dat de ontwikkelingshulp zal verminderen. In dit geval was het de FAO.

Eng cijfer
Cynici zullen beweren dat ze alleen zichzelf willen beschermen. Ik denk dat dat een te gemakkelijke voorstelling van zaken is, want ontwikkelingshulp is heel relevant in tijden van crisis. Bovendien loont het de moeite de vooruitgang te consolideren die we in de recente decennia hebben geboekt in de strijd tegen de armoede.

Een miljard arme mensen, het is een eng cijfer. Het is jammer dat we mensen nog altijd bang moeten maken om aandacht te krijgen voor de armoede. Ik denk niet dat mensen bang maken veel zal bijdragen aan een goed begrip van het probleem van de derde wereld. Maar ik moet realistisch zijn: hoeveel mensen zouden dit artikel tot het eind gelezen hebben?