Carl Devos vraagt zich af hoe Open Vld weer op koers moet geraken. Carl Devos is politicoloog aan de faculteit politieke en sociale wetenschappen van de Universiteit Gent.

"Welke partij willen ze zijn?", vraagt Carl Devos de Open Vld"ers, nu ze uit de Vlaamse regering zijn geweerd."Een progressieve partij? Een centrumpartij? De partij van de hardwerkende Vlaming? De vraag voor de komende maanden is niet enkel met welke kapitein, maar vooral: van welk schip? En met welke koers?"

Open Vld heeft een fundamenteel probleem. De partij ging het voorbije decennium van 21,7 procent (1999) naar een hoogtepunt van 25,4 procent in 2003, maar daarna ging het enkel bergaf: 19,8 procent in 2004, 18,8 procent in 2007 en 15 procent in 2009. Open Vld verloor de verkiezingen en de formatie. Waarom?

Dé kiezer bestaat niet, hij heeft vele motieven en redenen. Een alles verklarende Grote Theorie over 7 juni is niet te vinden. Elke analyse is vooral interpretatie, met versterkende en tegenstrijdige elementen. Wellicht kozen kiezers gemiddeld voor het centrum, voor zekerheid. Minder voor extremen, grote veranderingen of avonturen. Voor voorspelbaarheid, leiderschap, niet voor profilering of spelletjes. Partijen die het eigen beleid aanvallen verliezen. In 2006 verloren in Antwerpen de coalitiepartijen die het beleid van Janssens aanvielen. In 2007 verloor de sp.a die paars niet wilde verdedigen. In 2009 verloor de Open Vld die jaren kritiek had op de federale en al maanden op de Vlaamse regering, omdat die te weinig durf en leiderschap zou tonen. Kiezers kozen voor meer Vlaanderen. Zowel langs de gematigde geleidelijkheid als via de assertieve vooruitgang. Wie zich daarover flets of weifelend opstelt, heeft een probleem. Zoals Open Vld.

Het ontbrak de partij aan koppen die een campagne kunnen dragen. Verhofstadt kwam te laat en te weinig in de Vlaamse arena. De campagne slingerde heen en weer (denk aan Van Mechelen, de jobkorting), had de tijdgeest tegen en miste partijen die wilden meespelen. CD&V bleef controlerend op de eigen helft. Open Vld lanceerde ideeën, zoals een hogere jobkorting of meer commercialisering in de zorg, die onverantwoordelijk of asociaal leken. Open Vld maakte kiezers ongerust. Ook in Wallonië kon MR met "de grote verandering" onvoldoende overtuigen. Een hospitalisatieverzekering en meer kinderbijslag klinken gewoon beter.

Open kanonluiken
Open Vld zocht de confrontatie: met CD&V, met sp.a en met N-VA, zoals gisteren in deze krant is gereconstrueerd. Verhofstadt moest de woorden van De Gucht en van Ceysens blussen. Sven Gatz stelde op televisie straffe eisen, tegen de dialoog van Peeters. Geen wonder dat men in Open Vld geen stabiele partij ziet. Die had bovendien in Brussel de sp.a gewipt. In 2007 sprak Open Vld tegen sp.a federaal een veto uit. All politics is personal. Wraak is een gerecht dat koud wordt geserveerd.

Een coalitie met vier is gunstiger voor de federale stabiliteit, maar reduceert het soortgelijk gewicht van de drie partijen die met de dominante CD&V besturen. Federale stabiliteit is niet de bekommernis van sp.a en N-VA: met Open Vld als gemeenschappelijke vijand vonden ze elkaar in de strijd tegen de mogelijke verdeel-en-heerstactiek van CD&V.

Bij CD&V begrepen ze dat een grote coalitie sukkelt met de samenhang, dat het middenveld geen zin heeft in besparingen met Open Vld, en dat die partij een zwalpend schip met open kanonluiken is. Nu is er Verhofstadt, maar straks? Behalve Verhofstadt is er niemand die de partij onder controle kan houden, zeker geen broekventjes. Bovendien bleef Open Vld ook na het vertrek van de Dedeckers en Coveliersen soms een kletswijvenkabinet met allerlei meningen ter ere van het eigen ego. Open Vld heeft veel miserie aan zichzelf te danken.

Vorige week is te gemakkelijk gezegd dat de nota-Peeters Open Vld eraf wou schrijven. Dat liberale breekpunten ontbraken, viel op omdat Open Vld die in de campagne zo hard had gecommuniceerd. Verhofstadt kon terecht naar een aantal voor hem aantrekkelijke punten in de nota verwijzen. Wie daarin even kritisch grote sp.a-overwinningen zoekt, zal concluderen dat de nota niet echt socialistisch oogt.

Communautaire miserie
De bescheidenheid van een verliezer, het excuus om plat op de buik te gaan, belette niet dat anderen de partij wipten. Open Vld wilde maar mocht niet. Federaal zit de partij gevangen in een regering die nog niet overtuigt. Wat nu?

Ze moet zich bezinnen: welke partij wil ze zijn? De droom van "de grote volkspartij", van toenmalig voorzitter De Gucht, is verloren. Een progressieve partij? Een centrumpartij? De partij van de hardwerkende Vlaming? Een van de sociaalculturele open geesten? De vraag voor de komende maanden is niet enkel met welke kapitein, maar vooral: van welk schip? Met welke koers? "Liberalisme!!" roepen, volstaat niet.

Open Vld wil bescheiden zijn, geen spelletjes spelen. Maar straks wil de partij in communautaire onderhandelingen de federatie versterken. Straks moet de uiterst moeilijke federale besparingsbegroting 2010 worden opgesteld. Als Open Vld doet wat een partij moet doen, namelijk voor haar programma en ideologie gaan, dan zal snel klinken dat de Open Vld onbescheiden, onverantwoordelijke spelletjes speelt. Dat de verliezer gewoon moeilijk doet. Als Open Vld zich niet laat horen of zien in die moeilijke begroting, zal iedereen zich afvragen wat de partij in godsnaam nog in Van Rompuy I zit te doen.

In augustus, september groeien de spanningen tussen sociaaleconomisch links en rechts, tussen socialisten en liberalen. Ook zonder regionale verkiezingen of Europese blamage zou dat zeer moeilijk geweest zijn. Nu is het dat nog meer. Als op hetzelfde moment communautaire miserie opduikt, ontstaat een explosief mengsel dat niet onder controle te houden is.

Verantwoordelijkheid
De liberalen zullen hun budgettaire verantwoordelijkheid nemen, bijvoorbeeld als het over de groeinorm van de sociale zekerheid gaat. Open Vld "hoopt op eenzelfde verantwoordelijke houding van alle andere partijen en regeringen in ons land", aldus haar persbericht. Dat laatste is te lezen als: ook de Vlaamse regering moet haar deel doen in de afbouw van de Belgische schuld. Het is niet ondenkbaar dat N-VA met CD&V doet wat het kartel N-VA/CD&V tussen 2004 en 2007 met sp.a en Open Vld deed: de Vlaamse coalitiepartners die federaal besturen onder druk zetten om daar het been stijf te houden. Zo worden budgettaire gesprekken communautaire discussies.

Open Vld zal in de federale regering niet nalaten om iedereen, PS en CD&V, op hun verantwoordelijkheid te wijzen. Daarmee doen ze alleen maar waarmee anderen de verkiezingen wonnen. De federale campagne begint na de zomer.