Als de inmiddels beruchte afsprakennota met Dirk Vijnck totaal haaks zou staan op de politieke praxis van Open Vld, Bart Somers had er zich misschien nog een béétje kunnen uitpraten. Helaas is het omgekeerde waar.

Voor nuanceringen was er de afgelopen week nog maar weinig plaats in de Wetstraat. Dat Jean-Marie Dedecker zich de afgelopen jaren, zonder enige gêne trouwens, tot de opperstroper van de Vlaamse politiek ontpopte? Deed niet meer ter zake na de blunder van Somers. Dat het erg waarschijnlijk, zeg maar: honderd procent zeker, is dat er in het verleden, ook door andere partijen, mensen gelokt werden met onkiese beloftes? Naast de kwestie. Dat niet elke traditionele politicus die in het parlement zit daar zijn zakken zit te vullen? Nu even niet belangrijk.

Als het over geld en politiek gaat, en al zeker over het geld van politici, is er geen plaats meer voor kanttekeningen, zelfs al doen ze wél ter zake. Dan moet degene die die kanttekeningen maakt zich hoeden of hij wordt zelf in de zak van het establishment gestoken waartegen Jean-Marie en de zijnen op 7 juni ten strijde trekken.

Zeggen we daarmee dat de afsprakennota wel meeviel? Dat het 'normaal' is dat een vierderangspoliticus meteen een brutoloon van meer dan 100.000 euro per jaar gegarandeerd krijgt? Natuurlijk niet. Het gaat erom dat de verhoudingen deze week bij momenten enigszins weg waren. Om maar iets te zeggen: het valt, in tegenstelling tot wat sommigen nu zeggen, wél te hopen dat de campagne voor 7 juni nog ergens anders over gaat dan de slinkse trucs (en de financiële beloftes) waarmee politieke partijen elkaar vliegen afvangen. En het valt ook te hopen dat we het niet tot aan de verkiezingsdag alleen maar over het politieke bedrijf zelf, en Jean-Marie Dedecker in het bijzonder, zullen hebben.

Exit Somers
Wie dit soort stellingen de volgende weken alvast niet meer kan verkondigen is Bart Somers zelf. De Open Vld-voorzitter heeft zichzelf met zijn beloftes tot 7 juni politiek kaltgestellt: naar de grote verkiezingsdebatten zullen de liberalen ander, minder gehavend personeel sturen. De kans dat de Mechelaar na de verkiezingen uit de Melsensstraat wordt verbannen, is sinds deze week wel erg reëel. Allicht zitten de opperstrategen van Open Vld nu al te zoeken naar een elegante exit. Het wordt geen makkelijke opdracht.

Compassie is ook niet op zijn plaats, want als het verhaal Somers zo'n pijn doet, is het in niet onbelangrijke mate omdat het exemplarisch is voor de manier waarop Open Vld de afgelopen twee jaar aan politiek deed. Je hoeft niet eens te overdrijven om er de culminatie van een bepaald soort politiek gedrag in te zien. De zaak-Vijnck is pijnlijk voor de liberale partijtop, omdat ze toont welke blunders een politicus maakt die te veel met strategie bezig is, omdat ze getuigt van arrogantie en ze de ondertekenaars van de nota een knoert van een geloofwaardigheidsprobleem bezorgt.

Ook daarom doet de rel Open Vld zo'n pijn. Het zijn allemaal problemen waar de liberalen ook al voor dinsdag, de dag waarop de nota door Dedecker gelekt werd, mee te kampen hadden.

Sinds de verkiezingen van 2007 was er geen partij die haar politiek handelen zó liet bepalen door de tegenstrevers als Open Vld. Na de verkiezingsoverwinning van Yves Leterme verzuimden de liberalen, op één nota van Guy Verhofstadt na, een jaar lang om hun eigen, nochtans interessante communautaire ideeën publiek te verdedigen. Aangezien de Vlaming uit zijn dak was gegaan voor het Vlaams kartel wilde Open Vld niet het risico lopen om gebrandmerkt te worden als de partij van de slechte Vlamingen. Ondertussen spaarde men achter de schermen geen moeite om het imago van het CD&V-boegbeeld en zijn partij te bezwadderen.

Dat was misschien begrijpelijk, na de populistische campagne van Leterme in 2007, en natuurlijk is de stilstand van het land de hoofdverantwoordelijkheid van CD&V, maar fraai was het allerminst. Het was een overdaad aan berekening, aan modder ook bij momenten, aan antigedrag. Anti-Dedecker ook, toen die steeds hogere ogen begon te gooien in de peilingen. Geen voorzitter die zo vaak afgaf op de politieke spelletjes en ze tegelijk zo vaak bedreef als Bart Somers.

In de documentaire Puur persoonlijk over Guy Verhofstadt bleek nog eens in wat voor een zielig schouwspel je dan al snel belandt. "Ik heb op tv gezegd dat ik niet in een vaudeville wil belanden", zei Somers tot de premier. "Zo maak ik zelf geen deel uit van de vaudeville. Heb je dat gehoord?" Wereldvreemd, dát was die scène vooral. Zoals het ook wereldvreemd was om te geloven dat een nitwit als Dirk Vijnck het Vlaams liberalisme, op welke manier dan ook, ook maar iets kon bijbrengen in de aanloop naar 7 juni. De man kon niet eens uitleggen waarom hij nu eigenlijk voor Open Vld had gekozen.

De strijd om de perceptie haalde het alweer, zoals dat eerder ook al gebeurde bij de Oost-Vlaamse lijstvorming. Niet dat we Jean-Jacques De Gucht met Dirk Vijnck willen vergelijken, dat zou wel erg onheus zijn, maar het blijft na zijn eerste media-optredens wel gissen naar de reden waarom de senator per se nu al vanop zo'n prominente plek naar de oorlog gestuurd moest worden. De strategen hebben er allicht érg lang over nagedacht, de kiezersonderzoeken zullen allicht op veel potentie hebben geduid. Dat belet niet dat het gewoon te vroeg is. Punt uit.

Populisme op zijn De Guchts
De nota waarmee de Vijnckdommigheid bezegeld werd, getuigde ook van de arrogantie waaronder de partij is gaan lijden na tien jaar regeringsdeelname. Ministerposten zijn vanzelfsprekend geworden, kabinetsposten kunnen naar hartenlust uitgedeeld worden, ook voor verkiezingen. De nederigheid die bij zulke ambten zou moeten horen, is onderweg ergens zoek geraakt. Topliberalen zoals Patrick Dewael kun je met veel associëren, maar niet met bescheidenheid. Ook daarom 'pakt' de affaire-Vijnck nu zo goed. Té veel Open Vld'ers gedroegen zich de afgelopen jaren als untouchables, boven alle kritiek verheven. Zo vindt Dirk Van Mechelen er, ondanks zijn uitstekend Vlaamse palmares, geen graten in om de Lange Wapperbrug nog voor er een referendum heeft plaatsgevonden als verworven te beschouwen. Anders stapt hij niet in een volgende Vlaamse regering.

Boven alles was de affaire-Vijnck echter een onherstelbare knauw in de geloofwaardigheid van de voorzitter en op die flank is Bart Somers altijd kwetsbaar gebleven. Een politicus die zegt ('Stop de moddergevechten') en doet ('Wat moet zo'n LDD'er kosten?'), krijgt er behalve als hij Jean-Marie Dedecker heet, een staat van genade beleeft en zich alles kan permitteren - genadeloos van langs in een verkiezingscampagne. Zeker in deze campagne. Daarom wordt Bart Somers van de scène weggevoerd.

Nochtans is de voorzitter niet de enige liberaal die het de afgelopen tijd bont maakte als het over geloofwaardigheid ging. Dan hoeven we het niet eens over Patrick Dewael te hebben en de affaires die hem in 2008 maandenlang achtervolgden. Ook bij Karel De Gucht is het niet altijd even makkelijk om de man nog serieus te nemen. Intelligente en rake analyses, zeker, maar de manier waarop hij twee weken geleden in Phara afstand nam van de Fortisdeal waarvoor zijn regering nu al maanden vecht, was ongezien. Erg populistisch ook.

Begin deze week dreigde De Gucht in Het Laatste Nieuws dan weer om na 7 juni uit de regering te stappen. Het moet ongeveer de 36ste keer geweest zijn. Wat ben je met een politicus die wel onverzettelijk is in zijn uitspraken en vervolgens gewoon voortdoet met wat hij al twee jaar bezig is?

Het lijkt onwaarschijnlijk dat deze liberale partij dezelfde kiezers kan charmeren die haar in 2007 tegen alle verwachtingen in behoedden voor een echt zware verkiezingsnederlaag. In alle peilingen in de aanloop naar die stembusslag werden de liberalen toen geklopt door de sp.a. Maar daarvan liepen heel wat kiezers finaal binnen bij de partij van de Paarse Messias Guy Verhofstadt, die, volgens diezelfde peilingen, aan de rand van de afgrond stond. Het waren de paarse kiezers die Open Vld de tweede plek bezorgden en haar zo redden van een oppositiekuur.

Verhofstadt
Vraag is welke liberaal die kiezers opnieuw het huis binnen kan halen, nu de partij tegelijk ook op haar rechterflank bestookt wordt door een politicus die de campagne op een hemeltergende wijze naar zijn hand weet te zetten. Verhofstadt is de enige die ertoe in staat is en hij deed vorige weekend een bewonderenswaardige poging om enige inhoud in de campagne te injecteren. Het probleem is dat de voormalige premier wel erg ver boven de dagelijkse realiteit in de Wetstraat zweeft, in een gekunstelde regie dan nog. Zit de kiezer daar na twee jaar wanbestuur op te wachten? Wil hij niet dat de ex-premier zegt hoe hij dit land weer aan de gang kan krijgen, voor hij de Europese Unie hervormt?

En bovendien, als Verhofstadt, gedwongen door campagnetegenslagen zoals die van deze week, finaal dan toch zou neerdalen, 'pakt' het dan nog? Kan hij de kiezer een partij binnen lokken die niet meer dezelfde is als degene waarvan hij twee jaar geleden het dagelijks bestuur uit handen gaf? De kans is, zeker na deze week, héél erg klein geworden. (Ruud Goossens)