Bernadette Van den Heuvel, algemeen directeur ouderenzorg bij de GasthuisZusters in Antwerpen en bestuurder van GZA Ziekenhuizen, pleit voor volgehouden palliatieve zorg in gevallen van levensmoeheid. Van den Heuvel is 25 jaar actief in de ouderenzorg en verantwoordelijk voor vier woon- en zorgcentra. In Nederland volgde ze een opleiding zorgethiek.

De 93-jarige Amelie Van Esbeen is klaar met het leven. 'Ik wil niets meer, alleen sterven', zegt ze (DM 23/3). Maar omdat in haar geval geen sprake is van 'ondraaglijk en ongeneeslijk lijden', is euthanasie geen optie. VUB-professor palliatieve geneeskunde Wim Distelmans vraagt daarom een uitbreiding van de wet. Bernadette Van den Heuvel tekent vanuit christelijk perspectief bezwaar aan.

Levensmoeheid bij ouderen komt voor, net zoals ze in andere levensfasen kan optreden. Ouderen zijn er echter veel gevoeliger voor omdat ze op hogere leeftijd vaak geconfronteerd worden met fysiek, psychisch, sociaal en existentieel lijden.

Het is dus niet ongewoon dat in de zorg voor kwetsbare ouderen, waar ze ook verblijven, de familie en zorgverlener milde tot verregaande uitingen van zinloosheid en uitzichtloosheid te horen krijgen. Gaande van 'voor mij hoeft het allemaal niet meer' over 'onze lieve heer mag ons komen halen' tot de dwingende en uitdrukkelijke eis om te sterven, zonder dat daaraan een aantoonbaar fysiek lijden ten grondslag ligt. Die gevoelens zijn diepmenselijk en niet verwerpelijk.

De ervaring leert ons dat ouderen op verschillende manieren omgaan met levensmoeheid, verlieservaringen en de ervaring van de eindigheid van het leven. Wat ook begrijpelijk is, want op hoge leeftijd differentieert een mens zich. De ouderdom kan men gerust beschouwen als de levensfase waarin een mens de balans opmaakt van zijn leven en persoon.

De vraag die dan aan de orde is, luidt: hoe moet je als zorgverlener omgaan met deze gevoelens van levensmoeheid en de daarmee gepaard gaande doodswens? Op die vraag bestaat geen pasklaar antwoord, want dat moet worden afgestemd op de specifieke situatie van elke oudere. Dat vergt bijzondere kennis en competentie van de zorgverleners en kan maar kwaliteitsvol worden verwezenlijkt met een groot gevoel voor subtiliteit, vakmanschap, praktische wijsheid en intuïtie.

Aandacht
Het vergt vooral een zorgpraktijk die niet alleen is gericht op wat men allemaal kan 'doen' voor de oudere en zijn familie, maar evenzeer op wat men kan zijn of betekenen voor hen. Het vraagt een benadering die niet minimaliseert, negeert of vlucht. Het vraagt een zorgverlening die tijd en aandacht besteedt, niet alleen aan de lichamelijke noden van de oudere, maar ook aan zijn psychische. Die noden moeten we proberen te verlichten, op maat van de persoon in kwestie, jawel.

Door de toenemende kwantitatieve en kwalitatieve tekorten in de zorgverlening aan ouderen, maar ook door de heersende maatschappelijke waarden - individualisering, zelfbeschikking, consumentisme - worden kwetsbare ouderen niet zelden op zichzelf teruggeworpen en worden hen heel wat kansen ontnomen om in alle rust de balans op te maken en zo te komen tot een aanvaarding van hun eindigheid.

Is het vanuit zorgethisch perspectief verantwoord om zelfdoding of euthanasie als het juiste antwoord te beschouwen als er sprake is van levensmoeheid? Wij menen van niet. Onze jarenlange ervaring heeft ons geleerd niet weg te lopen van de euthanasievraag en vooral niet van degene die ze stelt. Meer dan ooit willen wij op zo'n moment present zijn, op zoek gaan naar wat er op het spel staat voor de persoon in kwestie, naar wat de oorzaak is van zijn lijden en hoe we zijn noden kunnen invullen. Het betekent dat we ons niet afwenden van wat de oudere doormaakt. Het wil evenzeer zeggen dat we de dingen kunnen loslaten, maar dat we niet zullen nalaten de oudere te respecteren in zijn waardigheid, en dat tot het einde van zijn leven.

Dilemma
Niet alleen op tragische momenten, maar van bij de start van de zorgverlening willen wij van de oudere en zijn familie vernemen hoe zij denken over de zorg als het leven zichtbaar een einde neemt. De voorafgaande zorgplanning is daarbij heel belangrijk. Open praten over wat de mogelijkheden en de beperkingen zijn, lijkt ons een essentiële voorwaarde voor een kwaliteitsvolle zorgverlening op maat. Die aanpak is voor velen geruststellend en kan een tegenwicht vormen tegen existentiële wanhoop.

We zijn er ons van bewust dat we met onze specifieke benadering niet alle diepmenselijke wensen en vragen kunnen invullen, maar we zijn ervan overtuigd dat ze aantoont dat we gevoelig zijn voor de dilemma's en tegenstrijdigheden die aan goede ouderenzorg verbonden zijn.