Kijk eens aan: Het Laatste Nieuws-commentator Luc Van der Kelen en het voormalige groene Europees parlementslid Luckas Vander Taelen voor één keertje samen op de barricaden. Dat moet wel voor een levensbelangrijke kwestie zijn. En inderdaad: beiden pleitten ervoor het programma Plat Préféré van kok Jeroen Meus, waarin hij het lievelingsgerecht van Adolf Hitler (forel met boter) zal bereiden, niet uit te zenden. Ze kregen hun zin. In een democratische samenleving heeft een dergelijke ingreep nochtans een naam: censuur.

Het Laatste Nieuws hanteert als ideologische basis het 'Manifest van Oxford' uit 1947. Onder hoofdstuk 1 wordt daarin "de vrijheid van pers en woord" als fundament van een vrije samenleving genoemd, en in hoofdstuk 4 heeft men het over "de vrije uitwisseling van gedachten en nieuws, ongehinderd door censuur". Wat bezielt Luc Van der Kelen dan om zijn eigen fundamenten onderuit te halen?
Werd het ideeëngoed van Hitler plots verheerlijkt? Is Jeroen Meus een undercoveragent van Blood & Honour, en is dit programma slechts een opstapje voor het organiseren van neo-nazifuiven in de nieuwsstudio van de Reyerslaan? Niet echt, lijkt ons.

Werd het programma dan misschien slecht gekaderd? Ook niet. Wanneer er één zender is die haar kijkers ad nauseam belaagd heeft met verhelderende, inzicht verstrekkende en meerwaarde gevende documentaires over de Tweede Wereldoorlog, dan wel Canvas. Soms had je de indruk dat die mensen niets anders uitzonden.

Het probleem was dus dat er een programma zou uitgezonden worden waarin iets verkondigd zou kunnen worden wat de beide heren niet welgevallig in de oren klinkt.

Daarmee maken ze een redeneringsfout die tot op heden vooral in kringen rond het Vlaams Belang furore maakte: ook daar wordt vrijheid van meningsuiting verengd tot de verdediging van de eigen meningsvrijheid.

Banale aspecten van Hitlers leven
Nochtans is dat niet de bedoeling: echte meningsvrijheid is er alleen wanneer ook andere meningen de kans hebben om zich te uiten. Slechts in heel uitzonderlijke gevallen wordt daar een uitzondering op gemaakt: revisionisme en racisme zijn door de Belgische wet verboden, maar daar houdt het ongeveer mee op. In de Verenigde Staten zijn zelfs die meningen beschermd. Daar zijn alleen daden van racisme strafbaar, de mening zelf is er vrij.

Zo'n ruime definitie van meningsvrijheid vinden we ook terug bij de arresten van het Europees Hof van Justitie, dat bij herhaling heeft bepaald dat ook meningen 'that shock and disturb' van deze vrijheid moeten kunnen genieten.

Want alleen als meningen die we shockerend vinden, die ons verontrusten, van die vrijheid kunnen genieten, kunnen we er zeker van zijn dat ook onze mening diezelfde vrijheid geniet.

Dan is de vraag wat Van der Kelen en Vander Taelen zo 'shocking and disturbing' vonden dat ze bereid zijn voor een keertje de fundamenten van de democratische samenleving onderuit te halen.

Dat blijkt dus niet een hernieuwde oproep tot de Endlösung te zijn, maar wel een recept voor forel in botersaus.

Want dat draagt volgens beide heren het risico in zich dat de modale kijker Hitler wel eens sympathiek zou kunnen gaan vinden, dat hij 'gebanaliseerd' wordt.

Maar waarom zou er aan de banale aspecten van het leven van Hitler geen aandacht mogen besteed worden? Alle gereputeerde Hitlerbiografen, Ian Kershaw op kop, hebben daar aandacht aan besteed. Zullen we dan meteen ook zijn boeken op de brandstapel gooien?

Van der Kelen en Vander Taelen willen ons beschermen tegen het 'gebanaliseerde' beeld van Hitler. Wij, die niet zo ver hebben doorgeleerd als zij, lopen immers het gevaar dat we na het bekijken van een kookprogramma er plots van overtuigd zijn dat Hitler misschien wel een toffe pee was, en dat al die verhaaltjes over zijn gruweldaden fel overroepen zijn. Het geloof dat een programma zo'n impact kan hebben zegt veel over het mensbeeld dat Van der Kelen en Vander Taelen over de modale kijker hebben.

Smakeloos is een ander argument. Kan best, ik heb het programma niet kunnen en mogen zien, maar als dat een criterium wordt kunnen we een behoorlijk deel van onze vaderlandse tv-productie meteen schrappen.

Het simpelste verklaringsmodel
Het belangrijkste, maar onuitgesproken argument in de kritiek van Van der Kelen en Vander Taelen is dat ten allen prijze moest vermeden worden om Hitler als een mens voor te stellen. Nochtans was hij dat.

Hij was de grootste misdadiger van de afgelopen eeuw, de grootste massamoordenaar, de man die de ziekste ideologie ooit bedacht, een man die we nooit mogen vergeten. Maar hij was ook een mens. Geen goed mens, maar een mens.

Alleen past dat niet in het favoriete verklaringsmodel over nazi-Duitsland. Liever geloven we dat een ontmenselijkte gek, een waanzinnige er op één of andere magische manier in geslaagd is een heel volk op sleeptouw te nemen, tegen hun wil en hun kennis in. 'Wir haben es nicht gewusst' wordt in onze tijd vaak: we willen het simpelste verklaringsmodel voor de grootste misdaad tegen de mensheid.

Nochtans is het nuttig om te weten dat nazisme alleen tot staatsmacht is kunnen uitgroeien toen het eenmaal banaal werd. Het is die evolutie die de Joodse auteur Hannah Arendt zo meesterlijk beschreef in haar observaties van het proces-Eichmann. Geen waanzinnige, maar een grijze boekhouder, die de vernietiging van zes miljoen mensen zonder morele scrupules kon organiseren omdat hij ze gevat had in cijfertjes en tabellen, omdat hij ze ontmenselijkt had.

Het besef dat de grootste gruwel kan voortkomen uit iemand die ook graag forel met botersaus at, draagt bij tot het begrijpen van de geschiedenis, leert ons dat niets ooit verworven is, dat we waakzaam moeten blijven. Niet tegenover waanzinnigen, die zien we van ver aankomen. Wel tegen degenen die ook graag forel met botersaus eten.

Die boodschap censureren gaat niet alleen in tegen de pijlers van een vrije en democratische samenleving. Het is gewoon dom.


Vandaag in De Gedachte in De Morgen ook nog:

De zieke kredietmarkten blijven elkaar besmetten: PAUL KRUGMAN, hoogleraar economie aan de universiteit van Princeton (VS), columnist bij The New York Times en winnaar van de Nobelprijs voor Economie, vreest voor een tweede epicentrum van de kredietcrisis.

Vermijd een wereldoorlog op Afrikaanse bodem: WALTER ZINZEN, ex-VRT-journalist en Congospecialist, pleit voor een krachtige interventie van EU-troepen.