Tussenstand: Zo onmachtig, zo grootsprakerig

Het is al een tijd geleden dat de sociologen Luc Huyse en Mark Elchardus nog zwaar tussenkwamen in het publieke debat. Huyse (1937) is al een paar jaar op emeritaat, bij Elchardus (1946) is dat 'feit' stilaan nakend. Maar het blijft prikkelend om te zien dat de mechanismen waardoor de Wetstraat zich de voorbije weken wrong in de situatie die is wat ze is, al haarfijn geanalyseerd werden in De politiek voorbij (Huyse, 1994), of De dramademocratie (Elchardus, 2002).

Al in De politiek voorbij betoogde Huyse dat politici voortdurend verantwoording moeten afleggen, hoewel zij amper echte macht bezitten, en dat machtscenakels met een grotere invloed op de samenleving - transnationale bedrijven, mediatycoons - minder ter verantwoording geroepen worden. Huyse heeft die stelling sindsdien bijgeschaafd, herhaald en uitgediept, zoals in een spraakmakend Nachtwacht-debat bij Jan Leyers, maar hij heeft dat inzicht nooit verlaten.

Dat hoeft ook nu niet. Vanuit zijn inzicht wordt ook nu de complexe relatie tussen politici en bedrijfsleiders, beurshuizen en bancaire instellingen duidelijker, en zelfs die van de ongelukkige rol voor de politici van vandaag: die van betaalheer. Zelfs al zien die politici dat zelf (nog) niet in, en wanen ze zich even heerser van het debat - maar dat kan niet anders dan een bui van hubris zijn. Dat geldt trouwens niet alleen voor 'onze' Yves Leterme en Kris Peeters, maar ook voor internationale vedetten als Nicolas Sarkozy, Gordon Brown of Angela Merkel. Ze worden nu al financieel gestroopt waar ze erbij staan, en ze zullen straks nog meer gepluimd raken.

Waarover gaat het? Sinds de kredietcrisis ook over West-Europa raasde, waarbij een aantal Belgische banken én het eerst én het hardst getroffen werd, lijkt het alsof het dankzij de politici is dat de zaak een beetje onder controle kwam. Deels klopt dat natuurlijk ook: zonder massieve staatssteun zouden Fortis, Dexia en Ethias, nadien ING en zelfs ook KBC verzwonden zijn, met allerlei ergerlijke gevolgen die dat zou hebben. De politici hebben hun rol gespeeld.

Alleen - en hier belanden we bij dat intrigerend inzicht van Huyse - is het slechts schijn dat zij de spelverdelers zijn. Ten eerste hadden Leterme & co. uiteindelijk geen andere keuze: het was pompen of verzuipen. Men kan kritiek hebben op de practicalities van hun optreden (is de Fortisdeal goed beheerd? Zat er geen dubbele want redelijk partijpolitieke agenda achter de Dexia- en Ethiasingreep?), maar over het wezen ervan valt weinig te redetwisten. 'De internationale markten en beurzen' - wie of wat begot ook moge schuilen achter dat containerbegrip - dwongen de regeringen tot staatssteun.

Dat diezelfde politici meer speelbal dan speler zijn, bewijst een klein interview met Kris Peeters, tijdens de eerste, tumultueuze week van de kredietcrisis. Fortis werd gered zonder (zijn) Vlaams geld, Dexia mét Vlaamse steun, "maar nu is het gedaan", zei Peeters. "Voor andere banken is er geen plaats meer." Intussen werd Ethias al gesteund, bleef ING alleen dankzij de Nederlanders boven water, en is KBC de volgende. Ondanks het voor een plejade journalisten uitgesproken voornemen van Kris Peeters. Niet omdat Peeters nu ineens anders wil. Omdat hij niet anders kan.

De waarheid is zelfs nog veel gruwelijker. De overheid is begonnen met een aantal banken en verzekeraars te steunen. Dat betekent een concurrentieel nadeel voor de andere banken - maar ook voor hun beleggers. En dus is er nu advies van beleggershuizen als Merrill Lynch, die zorgen voor de gezaghebbende ratings van banken: trek je aandelen terug uit banken zonder overheidssteun, want die staan er nu minder sterk voor. Let wel: relatief minder sterk. Maar verhoudingsgewijs staan ze zwakker. En dus duiken ineens de ratings en dus de koersen van gezonde banken naar beneden, zoals dat bij KBC, Deutsche Bank, Barclays, Banco Santander en een aantal anderen gebeurde. En dus zal de overheid, willen of niet, wéér moeten bijspringen.

En dan kunnen Leterme en Peeters maar hopen dat die carrousel stopt na één rondje, dat nadien niet weer via Fortis gepasseerd wordt, Dexia, etcetera. Maar zoals het er nu uitziet, is de fase waarin regeringen bijsprongen om banken te redden, stilaan gemuteerd in een mes-op-de-keel-situatie, waar de internationale bankwereld de facto regeringen afdreigt en extra miljarden binnensluist. Niet omdat die bankiers per se slechte mensen zijn, maar omdat hun financiële logica nu eenmaal 'logisch' is, en dus dwingend.

Dat is 'het grote onvermogen', de verborgen mechanismen die zelfs van de sterken van deze aarde de arm kunnen omwringen. De burger voelt dat wel aan, maar kan er vaak de vinger niet op leggen. Er is helaas ook klein, doch veel zichtbaarder onvermogen. Zoals premier Leterme eerst luid de oprotpremie van vier miljoen euro van Fortismanager Mittler terugeist, om vervolgens te vernemen dat dit wettelijk niet kan.

Zij het dat Leterme met die laatste uitval in een rollenspel meespeelt dat Elchardus ongenadig fileerde in De dramademocratie. Leterme speelde voor de galerij. Liever dan te zeggen 'sorry mensen, maar ik kan hier niets aan doen', ging hij eerst toeteren dat het geld moest teruggegeven worden. Als zijn kabinet een beetje niveau heeft - en dat heeft het toch wel - heeft Leterme natuurlijk eerst intern laten uitvlooien wat mogelijk is. Toen dat 'niets' bleek te zijn, verkoos de eerste minister eerst te roepen op televisie, om dan voor dezelfde tv-camera's uit te leggen dat Mittler buiten schot is "wegens een contract dat getekend is door de heren Lippens en Verwilst." Of die twee daar juridisch tussenuit konden, doet er voor Leterme niet toe: hij heeft het balletje in hun kamp gelegd. Zondebokken aangeduid. En hoewel hij zelf met die eerste uitspraak eigenlijk een Don Quichote was, een dwaas die zich te pletter rijdt tegen een windmolen, hoopt hij eruit te komen als een Witte Ridder.

Die aanpak maakt school. Groen!-kamerlid Stefaan Van Hecke eist dat de top-vertrekpremies boven een bepaalde drempel voor honderd procent belast worden. U leest het goed: honderd procent. Waarom dat getal? Omdat het zo rechtvaardig is? Economisch relevant? Neen. Vooral omdat het goed klinkt. Behalve een dwaas kan niemand het volk méér 'brood en spelen' toewerpen dan 'honderd procent'. Dat is ook de reden waarom de sp.a'ers nu stampei maken met hun voorstel om de afscheidspremies te beperken tot 'één jaar loon'. Lineair! Misschien zou tien maanden soms beter zijn, of achttien, zoals 'Quick voorstelde. Maar dat is allemaal te ingewikkeld. Niets klinkt strenger en vooral simpeler dan 'één jaar'. Denkt men.

Waar men niet aan denkt, is aan de 'neveneffecten'. Een populaire krant kopte meteen: 'Maximaal één jaar ontslagpremie'. Dié boodschap blijft hangen. En dat in een tijd waarin overal te lande bij allerlei ontslagen van gewone bedienden en arbeiders geknokt moet worden voor premies die best groter mogen zijn dan één jaar. Voor kleine mensen met lange loopbanen van twintig, dertig jaar bijvoorbeeld. Dat in een tijd waarin een groeiend aantal bedrijfsleiders steeds minder zin heeft om de oude 'formule-Claeys' uit te betalen. Die leidt namelijk tot te hoge ontslagpremies, volgens hun meug.

Dus waarom niet van de nood een deugd maken, de terechte woede voor aberrante top-premies gebruiken om al die modale ontslagen van gewone werknemers verder te beschermen? Om te komen tot een goede, nieuwe, algemene en afdwingbare formule? Ongeveer één maand opzeg per gewerkt jaar, bijvoorbeeld - behalve bij een zware fout. Mittler had acht jaar voor Fortis gewerkt als CFO: dat zou hem recht kunnen geven op acht maanden. Niet meer, niet minder. Net zoals u en ik zouden kunnen krijgen.

Zo'n regeling zou perfect tegemoet komen aan het rechtvaardigheidsgevoel, zou een betere bescherming bieden voor duizenden Belgen en is zelfs a fair deal voor kaderleden en managers. Maar ja, het is een tikje moeilijker op tv te brengen.