Etienne Vermeersch keek naar het tv-programma over paranormale gaven

Etienne Vermeersch is professor-emeritus filosofie van de Universiteit

In navolging van enkele buitenlandse tv-zenders gaat nu ook VTM een 'format' op zijn kijkers loslaten over paranormale gaven. Met name over helderziendheid: het vermogen om, zonder een beroep te doen op de zintuigen, informatie te bekomen over een persoon, een object of een gebeurtenis.

Sommige 'helderzienden' gebruiken daarbij geen enkel hulpmiddel, anderen doen een beroep op 'instrumenten' zoals een pendel of een wichelroede. Die details zijn bijkomstig; het essentiële is immers dat men beweert tot kennis te komen zonder de normale vormen van kennisverwerving: zintuiglijke waarneming, communicatie via de taal, of het afleiden, door redenering, van nieuwe inzichten uit andere die reeds bekend zijn.

Er zijn zwaarwichtige wetenschappelijke argumenten om de stelling te verdedigen dat 'buitenzintuiglijke waarneming' niet bestaat en ondanks talloze pogingen heeft geen enkel goed gecontroleerd experiment ooit een overtuigend bewijs voor het bestaan ervan geleverd. (zie hierover bv. www.skepp.be en www.skepsis.nl) Dat neemt niet weg dat, zoals in het buitenland, dit format vermoedelijk een groot succes zal kennen. Veel mensen geloven immers in de mogelijkheden van helderziendheid: een onderzoeker sprak in de proefuitzending van vorige donderdag over ca. 40%.

In dat vermoede succes ligt echter ook het bedenkelijk karakter van dit soort programma's. Zolang het contact met handlezers, astrologen, pendelaars... zich beperkt tot een onschuldig spel, een soort kermisattractie, is er weinig aan de hand. Maar spijtig genoeg vatten veel mensen dit ernstiger op: ze gaan naar waarzeggers in probleemsituaties en vaak laten ze er belangrijke beslissingen door bepalen. Zoiets kan dramatische gevolgen hebben: zo heb ik iemand gekend die een verloving heeft afgebroken omdat de astroloog gezegd had dat de partner sadistische neigingen had, hoewel daarvoor geen enkele aanwijzing bestond. Ik geef toe dat sommige 'helderzienden' te goeder trouw zijn; ze zijn echt overtuigd over bijzondere gaven te beschikken, maar er zijn ook bedriegers en we hebben geen middelen om de ene van de andere te onderscheiden.

En bovendien, hoe goed bedoeld de adviezen van de eerlijke waarzeggers ook zijn: er is geen enkele garantie van betrouwbaarheid. Het verspreiden van het geloof in helderziendheid is daarom in strijd met de norm van 'sociale verantwoordelijkheid' die alle omroepen, ook de commerciële, in acht moeten nemen. Men kan natuurlijk opwerpen dat het om een 'onderzoek' gaat waarbij het al dan niet bestaan van deze gaven wordt uitgetest en tegen goed onderzoek is er natuurlijk geen bezwaar. De proefaflevering van dit programma heeft echter reeds aangetoond dat men de meest elementaire voorwaarden daarvoor niet naleeft.

Wie iets afweet over onderzoek in deze materie zal in de eerste plaats de mogelijkheid van 'cold reading' uitschakelen. Dat fenomeen bestaat erin dat wij ons bewust of onbewust 'blootgeven' wanneer wij met informatie geconfronteerd worden. Zoals de goede pokeraar uit kleine reacties van zijn tegenspeler kan afleiden hoe hun kaarten liggen, zo reageert ook de 'helderziende' onmiddellijk op de indrukken die haar uitspraken maken en past zo haar inschatting van de situatie aan. Een onwrikbare eis van elk onderzoek die naam waardig bestaat er dan ook in dat geen enkele persoon waarmee de 'helderziende' contact heeft iets af mag weten van het object of gebeuren dat onderzocht wordt. Iedereen heeft in de proefuitzending nochtans kunnen zien dat dit beginsel continu werd geschonden.

De presentator, die voortdurend in contact was met de geteste personen, was op de hoogte van de informatie die zij moesten leveren en hetzelfde geldt in grote mate voor de mensen van de opnameploeg. Alleen al daarom - er zijn nog andere tekortkomingen - is dit programma als onderzoek volkomen waardeloos: geen enkele conclusie die men eruit trekt, is gegrond. Daar komt nog bij dat slechts een klein gedeelte van het opgenomen materiaal wordt uitgezonden, zodat de montage bij het publiek een thesis kan ondersteunen die haaks staat op wat bij ernstige analyse naar voren zou komen.

Aangezien een oproep tot sociale verantwoordelijkheid van de media een slag in het water is, blijft er niets over dan zoveel mogelijk mensen te waarschuwen tegen het misleidende karakter van deze reeks.