Terwijl alle aandacht van de concurrentie lijkt uit te gaan naar nauwkeurigheid en objectiviteit wordt voorbijgegaan aan wat Wikipedia uniek maakt: het dynamische kennismodel

Gert Morreel over de strijd tussen anonieme en gesigneerde internetlemma's

Gert Morreel doceert Engelse literatuur aan de Universiteit Antwerpen. Hij schreef zijn doctoraatsproefschrift over encyclopedisme en utopisch denken.

Op www.larousse.fr prijkt sinds deze week een interactief naslagwerk dat de concurrentie met Wikipedia wenst aan te gaan. Ongeveer 150.000 lemma's en 10.000 foto's en kaarten zijn gratis toegankelijk via de website van het Franse naslagwerkenhuis. Gert Morreel toont de ideologie achter de encyclopedie.

Toen het Vaticaan in 2001 Sint-Isidorus van Sevilla tot patroonheilige van het internet uitriep, wilden de geconsulteerde ICT-priesters ongetwijfeld een link leggen tussen het centrale medium van onze informatiemaatschappij en het pionierswerk van de invloedrijkste middeleeuwse encyclopedist. Wie wat cynischer ingesteld is en het zevende-eeuwse naslagwerk van Isidorus, de Etymologiae, bekijkt, zal misschien andere gelijkenissen opmerken: Isidorus stal als de raven en lengde min of meer betrouwbare kennis graag aan met weetjes over fabeldieren, miraculeuze genezingen en creatieve woordverklaringen. Plagiaat en praat voor de vaak zijn zoals bekend ook onlosmakelijk verbonden met het internet, die onweerstaanbare ontmoetingsplaats van essentiële informatie en volslagen troep.

Onlangs lanceerde een andere (en veel bekendere) naam uit de lange encyclopedische traditie een initiatief dat zich expliciet lijkt te willen afzetten tegen de heersende trends in de wereld van spam, YouTube en de blogosfeer. Het gerenommeerde naslagwerkenhuis Larousse start met een eigen interactieve website en gaat dus rechtstreeks de concurrentie aan met absolute wereldleider Wikipedia. In het persbericht wordt vooral de nadruk gelegd op woorden als 'exact', 'correct', 'objectief' en 'betrouwbaar', en wordt onverholen gesuggereerd dat een monster als Wikipedia veel minder aanspraak kan maken op die kwaliteitslabels dan een huis van vertrouwen met 150 jaar ervaring. Hoewel Larousse online net als Wikipedia open zal staan voor tekstbijdragen van gebruikers bestaat de hoofdbrok voorlopig uit 150.000 bestaande lemma's uit de gedrukte versie. Bovendien zullen stukken van 'officiële' auteurs een andere kleur krijgen dan die van surfers. Misschien wel het opvallendste verschil is dat Larousse opnieuw man en paard wil noemen: alle auteurs zullen bekendgemaakt worden, terwijl de lemma's van Wikipedia anoniem verschijnen.

De marketingmensen van Larousse beseffen uiteraard dat er qua omvang niet te concurreren valt met Wikipedia (meer dan 10 miljoen lemma's in 253 talen; 683 miljoen gebruikers per jaar) en leggen daarom de vinger op de zere wonde. Na een periode van vrijwel incidentloos zelfbeheer door enthousiaste wikipedisten werd vooral de Engelstalige Wikipedia steeds vaker ontsierd door vandalisme (porno of schuttingtaal lukraak verspreid in de lemma's) en edit wars tussen wikipedisten die pesterig voortdurend elkaars lemma's veranderden, vaak om ideologische redenen. Bovendien kwam aan het licht dat een aantal politici kwistig leugens rondstrooiden in hun eigen lemma of dat van een concurrent. Uiteindelijk moesten de stichters hun ideaal van een vrije kennisgemeenschap voor een stuk opgeven: de site wordt nu bewaakt door robotsoftware die vandalisme opspoort en verwijdert, terwijl een centrale administratie en een arbitragecomité eventuele conflicten behandelen. De littekens van die voortdurende strijd zijn overal zichtbaar: een groot aantal lemma's wordt voorafgegaan door opvallende waarschuwingen voor twijfelachtige objectiviteit of gebrek aan bronnenverwijzingen.

Daarentegen bleek drie jaar geleden nog, uit een onderzoek door het gerenommeerde vakblad Nature, dat de nauwkeurigheid van de wetenschappelijke artikels in Wikipedia niet moet onderdoen voor die in de Encyclopedia Britannica, nog steeds hét icoon van encyclopedische autoriteit. Maar terwijl alle aandacht van de concurrentie lijkt uit te gaan naar nauwkeurigheid en objectiviteit wordt voorbijgegaan aan wat Wikipedia uniek maakt. Het uitgangspunt van de oprichters was geen abstracte set van geldigheidscriteria, maar een dynamisch model waarin kennis ontstaat (en voortdurend evolueert) door de overlapping van bijdragen vanuit verschillende gezichtspunten.

Ironisch genoeg, aangezien de kritiek precies uit Franse hoek komt, sluit die visie nog het meest van al aan bij de radicaalste van alle historische voorgangers, de Encyclopédie (1751-1772) van Denis Diderot en Jean Le Rond d'Alembert. In tegenstelling tot zijn coredacteur had Diderot geen ideale, statische kennisorde voor ogen, maar een permanent proces van sociale en intellectuele interactie. De Encyclopédie moest het instrument worden voor een wereldwijde conversatie waarin "tous les êtres vivants & pensants s'entretiennent".

Diderot's utopisch encyclopedisme gaat ervan uit dat alle deelnemers aan de conversatie op gelijke voet staan, als levende, denkende wezens. Dat lijkt ook het geval in Wikipedia, waar de anonimiteit van de lemma's het logische gevolg is van het dynamische kennismodel: aangezien iedereen mag schaven aan een artikel is het resultaat ook werkelijk een collectief product. Larousse vindt dan weer dat gebruikers het recht hebben om te weten wie hun 'gesprekspartner' is, om zelf te kunnen inschatten hoe betrouwbaar de informatie is; anonimiteit wekt een valse indruk van objectieve autoriteit. In beide gevallen blijft er een probleem dat zo oud is als het encyclopedisme zelf. De Augustijner monnik Hugues de Saint-Victor klaagde in de twaalfde eeuw al over information overload en schreef dat ieder voor zich een ark moet bouwen om de geest drijvende te houden op een oceaan van afleidingen. Internetencyclopedies en zoekmachines kunnen ons daarbij helpen, maar het traject door de stroom blijft persoonlijk. Wat kennis is voor ons moeten we nog altijd zelf leren.