Stefan Hertmans is schrijver, meest recent van de essaybundel 'De mobilisatie van Arcadia'. "De aanslepende asielkwestie vraagt om een 'structurele oplossing', jazeker, maar eerst even een gewetensonderzoek bij u en mij", schrijft hij.

De opstoot aan emotionele betrokkenheid bij onze doodvriezende medemens ziet er op het eerste gezicht bemoedigend uit. Een beschaafd gedeelte van de burgers voelt wel degelijk nog steeds een mengeling van medelijden, schaamte, schuldgevoel zelfs, wanneer ze in de goed gestookte huiskamer beelden te verwerken krijgen van berooide types met tranende ogen, die liggen te bibberen op een stuk karton terwijl ze zich volgieten met goedkope alcohol om de nacht door te komen.

Ook onze beleidsvoerders schieten in actie telkens de thermometer onder nul duikt. Er komt een Task Force alsof het om een militaire actie ging, en Maggie heeft uiteraard weer eens de boter opgegeten. Vervolgens komen er verwijten heen en weer. Het is uiteraard weer eens de schuld van de PS, de N-VA heeft het altijd al geweten en wie op straat slaapt heeft het aan zichzelf, aan linksen, groenen, socialisten en ander solidaristisch tuig te danken. Tot daar het spectrum aan filosofische diepzinnigheid waarmee we het obligate winterdebat maar weer eens voeren.

Sentimentele caritas
Ik herinner me dat ik in de verre jaren tachtig, toen er zelfs nog hippe jonge communisten bestonden, op een gegeven ogenblik op de Anspachlaan liep met een progressieve, strijdbare kennis. We kwamen voorbij een antiek uitziende bedelaar, genre Aristoteles aan lager wal. De man bromde met diepe bas een kleine smeekbede en hield zijn hand op. Opgevoed als ik ben als een redelijk sentimentele moralist, diepte ik wat muntstukken uit mijn zak op en gaf ze aan de man, die even boog met een soort ouderwetse waardigheid. Meteen veegde mijn progressieve linkse vriend me de mantel uit en verzekerde me dat ik, zo lang ik aan dergelijke sentimentele caritas deed, nog altijd niet los was van een zekere 'kleinburgerlijke' sentimentaliteit. Het was namelijk aan de staat om zoiets op te lossen, en met dit soort naastenliefde hield ik alleen maar de situatie van de bedelaars verder in stand. Politieke oplossingen moesten er komen, op structureel niveau, zodat we eindelijk eens komaf konden maken met het gewetensussende caritatieve gedoe. Ik had daar niet meteen een passend antwoord op, en de kwestie bleef malen. Enkele jaren lang liep ik dus ook de armoedige medemens voorbij, niet met fier opgeheven hoofd omwille van mijn overtuiging dat de staat dit soort problemen wel in mijn plaats zou aanpakken, maar met een bittere smaak van lafheid in de mond. Inmiddels geef ik de bedelende medemens, hoezeer ik overtuigd ben van de nood aan betere structurele oplossingen, opnieuw graag en voluit, en liefst geen muntjes. Aan het eind van de maand zal dat het verschil niet maken.

Doe ik daarmee aan goedkoop sussen van mijn kwade geweten?

Schizofrenie
Dat zal wel een aspect van de zaak zijn. Tant pis. Er zijn echter ook andere aspecten aan. Ik geloof dat het Kierkegaard was die ooit opmerkte dat je moraal zo ver reikt als wat je op een dag kunt lopen. Met andere woorden: als je morele overtuiging ook betekent dat je tenminste het kleine wat je kunt doen, daadwerkelijk ook doet. Kwestie van een beetje consequentie tussen theorie en praktijk. Dat heet een morele houding, denk ik, en het is verre van mij om mij daar te laten op voorstaan. Want eigen aan dergelijke zaken is dat we ons toch blijvend voelen tekortschieten, of we nu kortstondig een dankbaar gevoel opwekken bij de arme medemens of niet. Druppels op een gloeiende plaat kunnen inderdaad een excuus zijn om niets te doen, maar voor heel wat mensen vandaag de dag is het verwijzen naar een structurele oplossing ook het rotexcuus bij uitstek geworden om zelf niets te hoeven doen. Zodat deze verwende wereld telkens onaangenaam wakker schrikt wanneer het enkele dagen vriest. Zodra het dooit kunnen die paar duizenden asielzoekers weer de pot op.

Het resultaat van deze schizofrenie tussen medeleven en structureel denken is dat, wanneer de nood plots dringend is en er mensen dreigen dood te vriezen, de staat dan maar zelf aan caritas moet gaan doen. Precies in deze morele schizofrenie is de politieke klasse momenteel verzeild geraakt: caritatieve noodoplossingen lanceren, omdat structurele oplossingen in dit land blijkbaar altijd maar op de agenda komen als er slachtoffers dreigen te vallen. Het is een beleid van oneigenlijke schaamte, drijvend op de vrees voor imagoschade. Ik heb dit soort emotie eerder al de 'gevoelloze emotie' genoemd: ze heeft geen verband met een werkelijk betrokken-zijn bij het lot van de talloze gelukzoekers die, gelokt door de obsceniteit van onze reclames, blingbling en glitter, het hier ook willen proberen. Wie een open economische orde wil, moet daar in zijn begroting ook deze behoeftigen bij becijferen. Het is een vorm van moreel fatsoen om als samenleving de portefeuille te trekken voor het begint te vriezen. Deze mensen vormen het afval van een bepaalde economische prestatielogica, en hun tekort wordt structureel door onze wereldorde uitgelokt.

Wie blind blijft voor deze dialectiek van een harde markteconomie, en deze mensen afschildert als profiteurs die het zelf hebben gezocht, heeft de grens van het immorele voor mijn part al overschreden. Bij hen die alleen maar wijzen op de eeuwig 'foute' PS, is er een vorm van morele zelfingenomenheid gegroeid, die niet ver af staat van mijn verre theoretische vriend van lang geleden: het is als altijd de schuld van de anderen en geld hebben we alleen over voor dure vliegtuigen voor gedwongen repatriëring, niet voor een kop soep of een bed. Dat is ons morele failliet.

Stemmingmakerij
De filosoof Walter Benjamin stelde ooit dat het materialisme een verborgen theologie nodig heeft om te kunnen overleven. Vertaald naar nu: er moet een corpus aan verborgen emotionele waarden in de kern van elke politiek aanwezig zijn, opdat de rationele machine efficiënt kan functioneren. In die zin is het aan elk van ons om even een gewetensonderzoek te doen, in plaats van weer aan politiek gekrakeel te doen over de rug van kleumende daklozen. De politiek heeft de afgelopen jaren veel te lukraak gereageerd, getekend als ze was door een diepgeworteld functionalistisch egocentrisme. Pragmatisme zonder hart is niet eens pragmatisch, dat blijkt telkens weer. Geen enkele van onze politici, die ons inpeperden dat we dit structureel moesten aanpakken en het daardoor maar weer eens verdaagden en verdrongen, had het lef van de verketterde Joëlle Milquet (cdH) die, tegen beter weten in, de asielzoekers in de Begijnenkerk ging groeten. Ze is beschuldigd van stemmingmakerij, van opportunisme, ja zelfs van cynisme. Ik had bewondering voor het ondoordachte van haar daad: het kwam recht uit een bezorgdheid voort die aansloot bij wat ze haar morele overtuiging noemt, en of het politiek nu verstandig was of niet, het was wel een gebaar dat voor zich sprak. Vlaanderen was andermaal te klein voor de algemene afkeer, maar onze 'rationele' samenleving zou beter zelf eens in eigen boezem kijken en zich afvragen: hoe lang zullen we nog doen alsof we zelf niet schuldig zijn aan de morele vrieskilte in onze wereld, gedreven door louter theoretische argumentaties die zelden rekening houden met individueel leed? Tot er morgen iemand doodgevroren ligt, en blijkt dat het gewoon een berooide Vlaamse medemens is geweest die men ocharme over het hoofd had gezien bij het verketteren van doodvriezende buitenlanders? Het wordt tijd dat de structurele oplossingen hun eigen geïmproviseerde naastenliefde ontgroeien. Alleen dan zullen ze ook hun schaamtegevoel kunnen ontgroeien.