Vlamingen putten qua humor uit een vrijere traditie, stelt Wilfred Takken: die van het absurdisme en surrealisme. Takken is Nederlander en mediaredacteur van NRC Handelsblad. Dit is de - door de auteur - bewerkte versie van een stuk dat eerder in NRC Handelsblad verscheen.

Onlangs begonnen op de Nederlandse televisie twee lachsuccessen uit België. Op Nederland 3 is het derde seizoen te zien van het satirische programma Zonde van de zendtijd. En RTL4 zendt een Nederlandse versie uit van Wat als? met Nederlandse acteurs die de Vlaamse scripts naspelen.

Dat is geen toeval. De Nederlandse televisie produceert in hoog tempo nieuwe komische programma's, maar hun manco is dat ze niet zo geestig zijn. Dus kijken Nederlandse tv-makers met jaloerse bewondering naar het zuiden waar aan de lopende band, verbazingwekkend geestige, vernieuwende programma's worden gemaakt: De slimste mens, Mag ik u kussen?, Basta en Benidorm Bastards. Vooral Basta, van het komisch kwartet Neveneffecten, heeft indruk gemaakt in het noorden, mede dankzij de uitzending met de container voor het telefoonbedrijf Mobistar, die ook in Nederlands populairste talkshow De wereld draait door (DWDD) werd getoond. Basta heeft inmiddels ook een Nederlandse pendant gekregen: Rambam.

Wat hebben de Vlamingen dat Nederlanders niet hebben? Dat ligt waarschijnlijk aan een andere traditie in humor.

Slechte remakes
Uit de Nederlandse remakes van Vlaamse programma's blijkt: humor laat zich niet zomaar overplanten. Die remakes zijn namelijk lang zo goed niet. Dat zag je ook aan Benidorm Bastards - sketches over zich op straat misdragende bejaarden. Het programma is een internationaal succes: verkocht aan dertig landen, en winnaar van De Gouden Roos en een International Emmy. Tim van Aelst, bedenker van Benidorm Bastards en baas van Shelter, ook de producent van M!ilf en Wat als?, zei eerder echter in DWDD dat hij teleurgesteld was in de buitenlandse versies. Je mist blijkbaar de hand van de oorspronkelijke bedenkers.

Maandag begon de Amerikaanse versie van het Vlaamse Benidorm Bastards: Off their Rockers. Twaalf miljoen kijkers keken naar het programma met de verborgen camera, waarin bejaarden de omgeving choqueren door te tongen, te vloeken of te stelen. Maar er was ook kritiek. Variety vond het bijvoorbeeld vreselijk vulgair. Ernstiger was een constatering van de op zich positieve Huffington Post: alle jongeren in de filmpjes reageerden positief en geamuseerd. Dat lijkt op het probleem met de Nederlandse versie: de jongeren waren helemaal niet geschokt door het gedrag van de bejaarden. Zo gênant 'jong' doen Nederlandse en Amerikaanse bejaarden blijkbaar altijd. Bejaarden daar zijn opgegroeid met de Rolling Stones. Om met de bejaarde Mick Jagger te spreken: "We piss anywhere, man."

Dat brengt ons op de eerste aanwijzing waarom Vlamingen grappiger zijn: voor humor heb je tegenstellingen nodig: bijvoorbeeld die tussen hippe jongeren en archaïsch aandoende nonnen. In Nederland is minder om tegenaan te schoppen. In België heb je nog gedragsregels: wellevendheid, welbespraaktheid, elkaar laten uitspreken. Er zijn tegenstellingen in talen, klassen; je kunt je verzetten tegen een keurslijf. Verder is de Belg, geneigd om de positie van de underdog te kiezen, goed voor de humor. Nederlandse komieken laten liever zien hoeveel slimmer ze zijn dan de toeschouwer.

En het hufterige ontbreekt in het Vlaamse werk. Als het Vlaamse Basta mensen beetneemt, is het venijnig maar gemoedelijk. Misschien omdat bij de Vlamingen het plezier voorop blijft staan. In Nederland moet er meteen weer iets aan de kaak gesteld worden.

Nederlandse humor is vaak geëngageerd; de stichtelijke traditie. We willen preken en we houden ervan beroemde mensen na te doen, in de traditie van Kopspijkers. Afgezien van Jiskefet en Hans Teeuwen is onze tv-humor meestal ethisch en reageert vaak op de politiek. De Vlamingen putten uit een vrijere traditie, die van het absurdisme en surrealisme. Zie de prachtige, tragikomische serie Duts van Herwig Ilegems en Bart Meuleman, over een zonderling met een baard en een grote bril in een Vlaams dorpje. Overigens een serie die nooit een breed publiek zal trekken, omdat niet duidelijk is wanneer je moet lachen.

Als je de Nederlandse en de Vlaamse versies van Wat als? naast elkaar legt, zie je bijvoorbeeld dat Nederlandse acteurs de sketches helderder brengen; minder vreemd dan de Vlamingen. Ze hebben ook niet van die rare breugeliaanse koppen zoals de Vlamingen. Neem nu Bruno Vanden Broecke, met zijn rode baard en zijn rode manen rond het torenhoge voorhoofd: zulke hoofden hebben we in Nederland niet. Zelfs de Vlaamse schoonheid Charlotte Vandermeersch heeft een vreemde scheve lach.

Gewoon het origineel uitzenden? Dan stuit je ook op problemen. Neem Zonde van de zendtijd. Komieken Bert Gabriëls (neus) en Henk Rijckaert (bakkebaarden) nemen onder meer Vlaamse artiesten en politici in de maling die wij niet kennen, waardoor het minder werkt. Neem alleen de sketch over tussentaal in de politiek, die vrijdag in Nederland werd uitgezonden: in Vlaanderen ligt dat politiek gevoelig, de Nederlander moet eerst opzoeken wat 'tussentaal' betekent.

Het Vlaams absurdisme is ook terug te vinden in een programma als Wat als?. Het volgt een eenvoudig stramien: iedere sketch begint met een 'wat als'-vraag. Hoe zou het zijn als de werkelijkheid een draai zou krijgen? Vervolgens wordt dit doorgedacht en sterk overdreven; eigenlijk het stramien van veel humor. Soms volgen de makers de voorspelbare lijn. In 'Wat als uw garagist de waarheid zou vertellen?', zien we een garagehouder de waarheid vertellen. Maar soms nemen ze een onnavolgbare afslag, zoals in 'Wat als u kon toveren?'. Vanden Broecke barst uit in een potpourri van Herman van Veens grootste hits.

'Ik heb geen foef'
Een van de sketches heet 'Wat als Barbie echt bestond?'. We zien een gewone blonde vrouw met haar verse minnaar naar zijn huis gaan: droomhuis, roze auto voor de deur. De hele sketch draait om Barbies grote bekentenis: "Hans, ik moet iets zeggen voordat we naar binnengaan. Ik heb geen foef." Hoe zou de Nederlandse versie zijn? Wat de Nederlandse waardering van Vlaamse humor namelijk vertekent, is dat Nederlanders de Vlaamse 'tussentaal' zo ontwapenend geestig vinden. Foef is in Vlaanderen wellicht wat plat, maar niet per se een grappig woord. Nederlanders liggen onder tafel van het lachen als je het woord foef gebruikt. Dat verlies je bij een remake. Wat zou de Nederlandse vertaling van 'foef' worden? Desgevraagd zegt de woordvoerder van tv-zender RTL4: "In de Nederlandse versie is het vooral visueel opgelost."