Marnix Beyen vraagt zich af waarom Phil Bosmans uit het collectieve Vlaamse geheugen is weggewist. Hij doceert hedendaagse politieke geschiedenis aan de Universiteit Antwerpen.

De gisteren overleden priester Phil Bosmans slaagde er als geen ander in met zijn pennenvruchten zowel in de publieke als in de privésfeer van de Vlamingen binnen te dringen. Niet alleen is zijn Menslief ik hou van je (1972) Vlaanderens meest verkochte boek, postbodes worden ook al decennialang vrolijk verwelkomd met de boodschap 'Dankjewel, postbode'. Op de meest diverse werkplekken tracht men bovendien met behulp van Bosmans' spreuken een amicale sfeer te creëren waar mensen elkaar graag zien als hun hobby beschouwen. Zelfs de lacherigheid waarmee vaak over dergelijke leuzen wordt gedaan, draagt bij tot zijn blijvende aanwezigheid in ons dagelijkse leven.

Toch heeft de Limburgse pater bij mijn weten nog geen plaats verworven in de geschiedschrijving die zich over de laatste decennia van de twintigste eeuw aan het ontwikkelen is, en de kans is ook groot dat dit niet gauw zal gebeuren. In de verkiezing van de Grootste Belg, in 2005, behoorde hij zelfs niet tot de 111 genomineerden. Ondanks zijn prominente aanwezigheid in het leven van zovele Vlamingen heeft deze figuur met andere woorden nog geen rol van betekenis verworven in Vlaanderens collectieve herinnering.

Die vaststelling zegt veel over de manier waarop de publieke opinie in Vlaanderen, daarin gesteund door de academische historici, betekenis geeft aan het 'eigen' verleden. Dat Bosmans uit Vlaanderens culturele biografie wordt gewist, heeft immers veel te maken met het feit dat zijn bedrijvigheid in geen enkel van de Grote Verhalen past waarin men de Vlaamse geschiedenis van de laatste decennia heeft trachten te vatten. Dat geldt in de eerste plaats voor het triomfalistische verhaal dat vanuit de Vlaamse Beweging zelf wordt verteld over een Vlaamse natie die zich aan het Belgische juk heeft ontrukt en daardoor resoluut de weg van de vooruitgang kon inslaan. Expliciete nationale identificatie lijkt in Bosmans' oeuvre geen enkele rol te hebben gespeeld.

Ook in het verhaal dat wordt verteld over een rechts, onverdraagzaam Vlaanderen is voor Phil Bosmans geen plaats. Integendeel zelfs, zijn hele werk was gericht op de verspreiding van een positieve, inclusieve boodschap. Overigens ging het daarbij niet uitsluitend om holle slogans over mensen die elkaar liefhadden, maar ook om concrete acties voor woonwagenbewoners en migranten. Achteraf bekeken is het dan ook ironisch dat Bosmans in 1978 in een televisie-interview het succes van zijn werk verklaarde door te zeggen dat hij schreef wat mensen echt dachten. Hij had immers niets te maken met de politieke partij die datzelfde jaar in dezelfde stad tot stand kwam en haar xenofobe boodschap met veel succes onder een gelijkluidende slogan zou trachten te verkopen. Bosmans' engagement was mijlenver verwijderd van wat vandaag de 'rechtse onderbuik van Vlaanderen' wordt genoemd.

Toch was en is er ook geen plaats voor Bosmans in het linkse, maatschappijkritische verhaal dat zowel in Vlaanderen als elders over de geschiedenis van de laatste decennia wordt verteld. In dat verhaal wordt een hoofdrol toebedeeld aan bewegingen en personen die vanaf het einde van de jaren 60 allerhande maatschappelijke en culturele conventies radicaal ter discussie stelden. Die contestatie kon gebeuren door expliciete systeemkritiek, maar ook door het dagelijkse beleven van een vrijere seksuele moraal. Deze tendensen gingen niet onopgemerkt aan Phil Bosmans voorbij, maar hij nam er expliciet afstand van. "Elke samenleving, of ze nu christelijk, socialistisch, kommunistisch of maoïstisch heet", zo staat te lezen in Menslief ik hou van je!, "is rot in de wortel, zolang het hart van de mens niet gesaneerd is!" En even verderop: "Absolute vrijheid in de seks is liefdeloos, ook in het huwelijk, omdat absolute vrijheid altijd de vrijheid is van de sterkste, de jungle van het meest brutale egoïsme, waar geen rekening wordt gehouden met de wensen en de gevoeligheden van de ander."

Geen moraliteit stampen
In een mentaal universum waarin alle beterschap werd verwacht van "de Kultuur van het hart" moesten aan maatschappelijke en seksuele hervormingen weinig woorden worden vuilgemaakt. Veeleer was het Bosmans erom te doen zijn liefde voor de mens consequent in woord, beeld en praktijk te brengen, in de hoop dat daardoor geleidelijk een betere maatschappij zou ontstaan. Daarin onderscheidde hij zich van die andere wereldverbeterende geestelijke, de jezuïet Luc Versteylen, die juist wel trachtte op kleine schaal een nieuwe maatschappij en een nieuwe moraal uit de grond te stampen.

Precies door die bewuste terughoudendheid tegenover systeemhervormingen lijkt Phil Bosmans zich uit het culturele geheugen van Vlaanderen te hebben weggeschreven. In verhalen die opinievormers over het verleden van hun gemeenschap vertellen, is immers vooral plaats voor mensen die als motoren van verandering kunnen worden neergezet (tenzij hun liefdevolle daden heroïsche proporties aannemen, zoals in het geval van pater Damiaan). In hun dagelijks leven daarentegen zijn mensen misschien wel meer op zoek naar figuren die zich zoals Bosmans profileren als blijmoedige vertolkers van eeuwige waarden. Historici en andere beeldvormers over het verleden mogen dat niet uit het oog verliezen.