Rik Torfs schetst de context van de uitspraken van Monseigneur Léonard. Torfs is professor Kerkelijk Recht aan de KU Leuven en CD&V-senator.

Tijdens zijn bezoek aan Nicaragua in 1983 las paus Johannes-Paulus II priester Ernesto Cardenal de levieten. Cardenal, minister van cultuur in de linkse sandinistische regering, knielde op het vliegveld van Managua nochtans deemoedig voor de plaatsvervanger van Christus op aarde. Maar Johannes-Paulus was onvermurwbaar, en vermaande de minister met opgeheven vingertje. Priesters mogen geen openbare ambten aanvaarden die de uitoefening van burgerlijke macht met zich meebrengen. Dat staat in canon 285 paragraaf 3 van het kerkelijk wetboek (1983). Overigens mogen ze ook geen actief aandeel hebben in politieke partijen en in het bestuur van vakbonden, tenzij volgens het oordeel van de bevoegde kerkelijke overheid de bescherming van de rechten van de kerk of de bevordering van het algemeen welzijn dit eisen (canon 287 paragraaf 2).

Het wetboek van 1983 is strenger dan zijn voorganger uit 1917, waarin voor het bekleden van politieke mandaten voorafgaande toelating van de kerkelijke overheid werd vereist (canon 139 paragraaf 3 en 4). De kerk probeert meer dan vroeger uit politiek vaarwater te blijven. Terecht. De vermenging van politieke en spirituele belangen was in de loop van de geschiedenis vaak gênant.

Al valt de uithaal van de vorige paus naar Ernesto Cardenal vanuit menselijk oogpunt te betreuren, priesters en kerkleiders worden best niet met politieke regimes geïdentificeerd. Neem nu de huidige Congolese kardinaal Laurent Monsengwo. Tussen 1991 en 1996 was hij voorzitter van de Nationale Conferentie die de overgang van het Mobutu-regime naar de democratie moest voorbereiden. Johannes-Paulus II kon verhinderen dat Monsengwo zich daarin te ver engageerde, waardoor hij zich helemaal zou hebben verbrand.

Maar iemand kan ook, en misschien wel vooral, aan politiek doen zonder politicus te zijn. Monseigneur Oscar Arnulfo Romero (1917-1980) verzette zich tegen de rechtse dictatoriale regering in El Salvador. Hij werd door de doodseskaders van Roberto d'Aubuisson vermoord terwijl hij de mis opdroeg, ook al omdat de paus hem onvoldoende in bescherming nam, druk doende als hij was met elders in de wereld het communisme te bestrijden.

Kerkelijk rechts, sociaal links
Cardenal, Monsengwo, Romero. Zij waren priesters of bisschoppen die dapper waren of probeerden te zijn in verscheurde landen. Wanneer is engagement geoorloofd, wanneer ontspoort het, wanneer wordt het gevaarlijk?

En nu dus monseigneur Léonard. Is hij de nieuwe Romero, wanneer hij zichzelf tot vriend van de Indignados uitroept en op de vergissingen van Bart De Wever wijst? Is hij een profeet die geen risico schuwt om de boodschap van Christus te verkondigen? Welnee. Een profeet die geen gevaar loopt is geen profeet. Laten we dus meteen het terrein van de heroïek verlaten, en terugvallen op een Belgische kardinale deugd: strategisch gespin. Twee dingen vallen op.

Vooreerst dit. Al toen hij bisschop van Namen was, probeerde monseigneur Léonard zich een links profiel aan te meten. Zo nam hij mensen zonder papieren op in zijn paleis. Misschien zijn ze er nog altijd, over hun vertrek werd nooit iets vernomen. Zeker, wat iemands diepste intenties zijn, weet je niet. Maar in ieder geval probeert monseigneur Léonard met zijn progressieve politieke sympathieën zijn behoudende binnenkerkelijke opstelling te compenseren. Kerkelijk rechts, sociaal links: Léonard hoopte dat die combinatie zijn tegenstanders aan het twijfelen zou brengen. Wat hij vrouwelijke priesterkandidaten misgunde, schonk hij de sans-papiers: een hartelijk welkom. Ook al omdat hij liever met noodlijdende dan met mondige mensen omgaat.

En nu het tweede punt, de kritiek op Bart de Wever. Wat is daarvan het effect? Dat de katholieken hun herder volgen, en rouwmoedig beloven nooit meer voor De Wever te stemmen? Komaan. Toen de Brugse bisschop Emiel-Jozef De Smedt (1909-1995) op 25 mei 1958 in alle West-Vlaamse kerken een herderlijke brief liet voorlezen waarin stond dat stemmen voor de Volksunie zwaar zondig was, wekte zulks terecht verontwaardiging. Omdat gelovigen toen nog naar hun bisschoppen luisterden, en de uitspraak van De Smedt voor de Volksunie slecht nieuws was. Vandaag beschikt een bisschop in België, ook al meent hij het goed, over geen enkel moreel gezag meer. Dat geldt zeker voor monseigneur Léonard. Zijn uitspraak kost De Wever geen stem. Wint hij aanhang dankzij Léonard? Ook dat niet. Daarvoor is de maatschappelijke invloed van de aartsbisschop te onbeduidend.

Monseigneur Léonard heeft geen moreel gezag. En hij doet er alles aan om wat hij niet heeft te behouden. Meteen de best mogelijke definitie van de ware conservatief.