Jacinta De Roeck en Peter Algoet pleiten voor een hulpverlening in twee richtingen: preventie om zelfdoding te voorkomen en hulp voor zelfdodingen die blijken onvermijdbaar te zijn. De Roeck is directeur van de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging (HVV) en Algoet is er coördinator van de cel educatie en maatschappij. Zij schrijven namens de werkgroep suïcide.

Ik ben relatief jong, heb een klein warm gezin en wat te veel werk. Ik doe voort met het leven maar na al die jaren is dat toch allemaal vrij absurd, vind ik. Dat weten we thuis allemaal wel, op een of andere manier. Hoe ik mij voel. Andere mogelijkheden zijn onbestaande of afgesneden. En plots is het gewoon genoeg geweest en stap ik eruit. Op mijn manier, niet echt om zoiets na te doen.

Zelfdoding is een schrijnend fenomeen. Niet alleen omdat elke zelfdoding eigenlijk een kaakslag is voor de samenleving, maar vooral omdat we er niet in slagen de cijfers merkbaar en duurzaam naar beneden te halen. In het licht van de Gezondheidsconferentie Suïcidepreventie van vandaag in Brussel stellen wij enkele vragen.

Recht op zelfbeschikking
Op een lange termijn van vijftig jaar vanaf 1950 zien we in ons land enkel cijfers in stijgende lijn. De suïciderate van de jaren '50-'51 was 13,3 per 100.000 inwoners, tegenover al 21 per 100.000 in 1997. Voor de evolutie 1990-2009 stellen we vast dat de cijfers van de jaren 2007 tot 2009 weer in de buurt komen van de cijfers van begin de jaren negentig. In 1993 bijvoorbeeld is er in Vlaanderen een suïciderate bij mannen van 25,22 per 100.000, een cijfer dat de jaren daarop nooit lager is en in 2002 uitkomt op 26,48 per 100.000. In de periode 2000-2009 is er ook geen significante trend in de suïcidesterftecijfers. Het suïcidecijfer ligt in Vlaanderen 1,5 keer hoger dan het gemiddelde in de Europese Unie.

De cijfers blijven dus decennialang hoog, ondanks alle mogelijke zorg en preventie. Wat is er aan de hand? De eerste Vlaamse gezondheidsdoelstelling bepaalde dat het aantal zelfdodingen bij mannen en vrouwen tegen 2010 verminderd moest zijn met 8 procent tegenover 2000. Deze doelstelling werd bij mannen bereikt tussen 2006 en 2008 en bij vrouwen tussen 2001 en 2008. In 2009 waren er zowel bij mannen als bij vrouwen 6 procent in plaats van de vooropgestelde 8 procent minder suïcides in vergelijking met het jaar 2000. Dit is dus wel hoopgevend, maar nog niets om van de daken te schreeuwen.

Preventie moet en wij staan hoe dan ook volledig achter de preventiecampagnes van de overheid en de betrokken instellingen. Maar we zien dat ze te weinig efficiënt zijn. Wij vragen ons dus af of we niet stilaan de grenzen aan het bereiken zijn van klassieke suïcidepreventie. Zelfdoding kan uiteindelijk in sommige gevallen toch niet vermeden worden. Hoe zit het dan bijvoorbeeld met volwassen transseksuelen, met jonge lesbiennes, met hardwerkende vaders van veertig, met 'gezellig-gelukkige' senioren in rusthuizen? Moet wat klaarblijkelijk niet vermeden kan worden per se 'behandeld' worden? Waarom laat een samenleving nog altijd toe dat een zelfgekozen levenseinde soms in mensonwaardige en rauwe omstandigheden moet voltrokken worden, waarbij naasten en derden ongevraagd meegesleurd worden?

Treinsuïcides vermijden door meer en hogere hekken te plaatsen is een goed preventiemiddel maar geen oplossing, want die is er niet. Zelfdoding is geen probleem dat 'op te lossen' is. Moeten we mensen straks verplichten om zich te laten behandelen tegen een mogelijke toekomstige zelfdoding, via vroegdetectie van symptomen? Op die manier wordt zelfdoding echt tot een probleem gemaakt, bijna een ziekte. Waar blijven we dan met het recht op zelfbeschikking: 'Ik wil nu in eer en geweten, om mijn redenen, uit deze wereld stappen.'

Modern humanisme
Ongetwijfeld zullen de preventiestrategieën en acties vernieuwd, verfijnd en uitgediept worden. Maar als er grenzen zijn aan die strategieën, wat zien wij dan achter deze grenzen liggen? Durven we ons, ook als hulpverlener, die vraag te stellen? Bestaat er een 'hulpverlening' die complementair is met preventie, maar ver aan de andere kant ervan gelegen is? Die hetzelfde effect beoogt, maar vertrekt van een ander uitgangspunt? Wij vinden van wel. En we stellen dat die andere kijk ook relevant is. Want meerdere suïcidepogers blijven op het laatste moment uiteindelijk gewoon alleen en verlaten in de kou staan. Dit kunnen we als samenleving niet tolereren.

Ons uitgangspunt is dat een weloverwogen beslissing zo nodig gerespecteerd moet worden, en daarom structureel door de samenleving ondersteund mag worden. Wij pleiten voor meer open communicatie over zelfdoding. Niet voor meer media-aandacht, wel voor meer echte betrokken aandacht op het terrein. Voor meer taboedoorbreking in plaats van meer taboeïsering. Voor wat meer 'het kan, mooi, als het moet' en wat minder 'het mag niet en het zal niet'. Voor een discours dat ruimte laat om het over het leven te hebben en dus ook over doodgaan. En omgekeerd! Voor een discours dat suïcide niet noodzakelijk koppelt aan psychische problemen. Preventie, waar mogelijk en nodig, aan de ene kant en zorg voor een humaan levenseinde, waar onvermijdelijk, aan de andere kant. Beide, in wederzijdse samenhang, zijn uitingen van een modern humanisme dat een volwassen en warme visie ontwikkelt over leven en dood. Wie trouwens weet dat er een 'laatste deur' is, en waar die is, geeft in veel gevallen aan blij te zijn met dat gegeven. Het geeft rust, en heel dikwijls ook weer de nodige levenskracht. Het biedt ook de erkenning die de betrokkene nodig heeft om zelfbewust de eigen keuze te maken - wetend dat die keuze eerlijk is, en door de omgeving begrepen zou kunnen worden. Of zoals iemand het ooit zei: En misschien komt er net dan een weg vrij die je - weliswaar schoorvoetend en voorzichtig - kan 'gaan'. Zolang je wilt, zolang het duurt, levenslang.


Wie vragen heeft over zelfdoding, kan terecht op het gratis nummer 02 649 95 55.

www.zelfmoordlijn.be