Het uitstel van een krachtig klimaat-beleid tot 2020 en de evidentie dat alle landen verplicht hun deel moeten doen, zijn op de VN-klimaattop in Durban voorgesteld als belangrijke stappen voorwaarts. Hans Bruyninckx schudt het hoofd. Hij is professor internationaal milieubeleid aan de KU Leuven en directeur van het HIVA, Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving.

Bij wetenschappers, maar ook bij instellingen zoals het Internationaal Energieagentschap, is er een consensus over het feit dat dit decennium het scharniermoment is voor het klimaatbeleid: als we er tegen 2020 niet in slagen de uitstoot van broeikasgassen te laten pieken en vanaf dan inzetten op een pad van snelle reductie, moeten we ons voorbereiden op klimaatverandering op een schaal die fenomenale gevolgen zal hebben voor zowat alles en iedereen op deze planeet. Iedereen is het er ook over eens dat dit enorme (beleids)inspanningen zal vergen. Alleen al de versnelde omschakeling naar een koolstofarm energiesysteem is een uitdaging van ongekende omvang.

En wat is nu net op de klimaatconferentie in Durban beslist? Dat er de rest van dit decennium geen sprake zal zijn van nieuwe bindende en werkbare afspraken, of precies het tegendeel van wat we nodig hebben. En dat noemt men dan een doorbraak?! Dit vereist enige verduidelijking.

Het compromis dat aanvaard is, bevat in essentie twee afspraken. Tegen 2015 beloven de landen dat ze een nieuw internationaal akkoord zullen onderhandelen, dat vanaf 2020 (!) in werking zou treden. De belofte om verder te onderhandelen verkocht als succes dus.

Een tweede element is dat dit akkoord afspraken zal vastleggen voor alle landen, en dus niet alleen voor de industrielanden (zoals nu onder Kyoto), maar ook voor de groeilanden (en dan vooral voor China en India). Dat laatste is effectief een diplomatieke doorbraak. Maar eigenlijk niet meer dan een evidentie: de toekomstige uitstoot zal immers vooral uit de groeilanden komen. Een akkoord dat hen geen verplichtingen oplegt, is om die reden alleen al een lege doos. Dat de uitstoot van de industrielanden uit het verleden een belangrijke rol speelt in de verdeling van inspanningen en in financieringsmechanismen is eveneens een evidentie; net zoals het recht van de armen om een (veel) beter leven na te streven.

Maar een akkoord wordt wel voor de toekomst gemaakt en niet voor het verleden. In feite zijn dus het uitstel van een krachtig klimaatbeleid tot 2020 en de evidentie dat alle landen verplicht hun deel moeten doen, voorgesteld als een belangrijke stap voorwaarts. Toch even in herinnering brengen dat deze ronde van onderhandelingen in Bali (2007) begonnen is, met als uitdrukkelijke doelstelling om tegen het aflopen van Kyoto (2012) klaar te zijn met een nieuw klimaatverdrag. Daar staan we nu na Durban wel erg ver van af.

Geen leiderschap
Maar er zit wel iets in voor alle grote spelers. De EU kan een diplomatiek succes en hernieuwd klimaatleiderschap claimen, vermits het de Europese Roadmap (stappenplan) was die als basis diende voor de afspraken in Durban. Niet onbelangrijk, aangezien Europa in de touwen hing nadat het in Kopenhagen buitenspel gezet was. Dat de EU zowat de enige groep landen is die de komende jaren verplichte uitstootreducties aanvaardt, moet er dan maar bij genomen worden. De EU was overigens toch van plan om haar eigen beleid voort te zetten.

In de VS kan Obama stellen dat hij de eis dat de groeilanden (vooral China) ook meedoen, hard heeft kunnen maken. Maar vooral het niet aanvaarden van een 'bindend verdrag' en het feit dat de VS eigenlijk tot 2020 niets moeten doen, is voor Obama een overwinning. Hij weet zeer goed dat hij dit toch niet verkocht krijgt in eigen land. Verplichtingen zijn er nu ook niet tijdens een eventuele tweede presidentstermijn. Een politiek moeilijk probleem dat voorgoed van zijn bord is.

China is tevreden met de verlengde verplichtingen voor de EU, het feit dat de VS meedoen en vooral ook met het uitstel tot 2020 om effectieve verplichtingen opgelegd te krijgen. India, dat zich erg scherp opstelde tijdens de conferentie, eiste een belangrijke inspanning van de industrielanden (de EU neemt die in belangrijke mate op zich), en wilde zijn economische groei vrijwaren van internationale klimaatbemoeienissen. Het uitstel tot 2020 zorgt hier alvast voor.

Heel opvallend de voorbije twee weken was het absolute gebrek aan politiek leiderschap op het hoogste niveau. Tijdens de laatste drie dagen in Kopenhagen (2009) waren alle belangrijke wereldleiders aanwezig; in Durban blonken ze uit door afwezigheid. Het wereldkampioenschap voetbal heeft in 2010 meer staatshoofden naar Zuid Afrika gelokt dan de klimaatconferentie. Een kwestie van prioriteiten allicht.

Geen enkele wereldleider heeft zich tijdens de klimaatconferentie doen opmerken door een overtuigende, toekomstgerichte visie, een vernieuwd engagement, of enige andere vormen van politiek leiderschap. Sarkozy, Merkel, Cameron en Barroso zijn bezig de euro en de redding van de EU. Het klimaat kunnen ze er nu even niet bij nemen. Obama houdt in een verkiezingsjaar duidelijk zijn handen af van het thema klimaatbeleid en krijgt het woord 'climate change' nog nauwelijks over de lippen. Poetin heeft nog nooit enige interesse voor het thema getoond, en China en India hielden het ook bij een ministeriële delegatie die vooral de verantwoordelijkheid bij anderen zocht.

Het gebrek aan politieke verantwoordelijkheid op wereldvlak is stuitend, cynisch en immoreel: de zaak vooruitschuiven tot 2015 en 2020 is volstrekt onverantwoordelijk. Nog eens minstens vier jaar van dit soort onderhandelingen - zonder enige garantie op succes - is niet onmiddellijk waar we op zaten te wachten. Terwijl de Titanic aan het zinken is, kondigt het orkest een aantal bisnummers aan en verwacht het daar applaus voor.

Verliezers
De grote verliezers zijn in eerste instantie de bevolkingen van de meest kwetsbare landen. Zij hebben met dit akkoord de zekerheid gekregen dat de noodzakelijke omslag tegen 2020 er niet zal komen. Het politieke engagement om de temperatuurstijging binnen 2 graden Celsius te houden, is daarmee van tafel geveegd.

Het wordt ook steeds moeilijker om aan jonge mensen uit te leggen dat deze generatie van politici heel bewust bezig is om hun toekomst te verknoeien. Politieke kortetermijnbelangen, het vasthangen aan een soevereiniteitsconcept uit de vorige eeuw (het afwijzen van internationale 'inmenging' terwijl globale problemen daar precies om schreeuwen) en effectief lobbywerk domineren de besluitvorming. De persconferenties van de jongerenvertegenwoordiging in Durban waren een wrange mengeling van hoop op een wereld die in 2050 de moeite waard zal zijn om in te leven, en wanhoop bij het aanschouwen van onderhandelingen die ondertussen al meer dan 20 jaar aan de gang zijn. De meest opvallende slogan van de klimaatconferentie in Cancun vorig jaar blijft onverminderd van kracht. Een van de jongerenvertegenwoordigers droeg toen een T-shirt met daarop volgende tekst: "You have been negotiating all my life; You can't tell me you need more time!" Die is er overigens ook niet meer.