Lien Verpoest, docent Slavische Studies en Oost-Europakunde aan de KU Leuven, legt uit waarom de Russen nu plots wel op straat komen, na jaren van berusting en schouderophalen.

Over de Russische parlementsverkiezingen varieerden de opinies vooraf tussen defaitisme en fatalisme: de verkiezingen waren saai en voorspelbaar, de regeringspartij Edinaja Rossija (Verenigd Rusland) zou toch glansrijk winnen. Maar kijk, de partij ging 15 procent achteruit en verloor haar constitutionele meerderheid in de Doema. Tijdens het persmoment zondag stond president Medvedev er wat schaapachtig bij en probeerde de verkiezingsnederlaag nog te duiden als een bewijs dat de democratie echt werkt in Rusland. Premier Poetin kon zijn ergernis over deze nederlaag amper verbergen en grimlachte zich door de vragenronde heen. Ondertussen verschenen de eerste filmpjes over stembusfraude op het net.

Groeiende onvrede over de corrupte gang van zaken en de publieke consensus dat Verenigd Rusland zonder deze massale fraude maar 15 à 20 procent gehaald zou hebben bracht de mensen op straat. Meer dan 5.000 Russen protesteerden maandag en dinsdagavond in Moskou en Sint-Petersburg. Honderden werden gearresteerd, onder andere de blogger Aleksej Navalni en de oppositieleden Boris Nemtsov, Sergej Mitrotsjin en Edvard Limonov. Morgen plant de oppositie een massademonstratie in Moskou; al 17.000 mensen gaven op facebook aan er te zullen zijn. Enkele kanttekeningen kunnen verduidelijken waarom de Russen nu plots wel op straat komen, na jaren van berusting en schouderophalen. Is er sprake van een 'Slavische Lente'?

1. De regering is het slachtoffer van haar economische succes.
Na de implosie van de Sovjet-Unie in 1991 kwam niet de politiek maar de economische crisis op de eerste plaats voor de Russen. Men had wel wat anders aan het hoofd dan politiek; er moest eerst en vooral brood op de plank komen. De economische kopzorgen resulteerden in een maatschappelijke apathie die de politieke leiders grotendeels vrij spel gaf. De spectaculaire economische remonte onder Poetin in de voorbije tien jaar heeft de situatie echter grondig veranderd. Het gemiddelde loon in Rusland verzesvoudigde in het laatste decennium; het gemiddelde pensioen verviervoudigde. Dit resulteerde in een groeiende rijke, dynamische én kritische middenklasse.

2. Internet en sociale media doen hun duit in het zakje.
Net zoals voor andere regimes die hun 'eigen' invulling geven aan democratie, zijn de zeer actieve sociale media een doorn in het oog voor de regering. Hoezeer men ook de verkiezingen probeert te sturen via de staatsmedia, de Russen kijken hoe langer hoe meer over de grenzen heen en dit verandert hun referentiekader grondig.

Voor de Russen die actief zijn op Twitter, Facebook en de Russische variant V Kontakte is de blogger Aleksej Navalni een soort van idool geworden. De 35-jarige Moskoviet is in sneltempo het gezicht geworden van het anti-Kremlinprotest en bestookt het regime onophoudelijk via allerlei sociale media. Enkele minuten na zijn arrestatie op 5 december postte hij bijvoorbeeld vanuit het busje van de Russische oproerpolitie een foto van lachende en zwaaiende medearrestanten op Instagram met de kwinkslag 'Ik zit met wat jongeren in een bus. Iedereen doet de groeten!'.

3. Corruptie en de legitimiteits-crisis van de politieke elite.
Dergelijke oppositie met humor staat in schril contrast met de starre neo-Sovjetstijl die Poetin en de zijnen zich de laatste jaren hebben aangemeten. De photo-ops van Poetin die rondjes rijdt op een Harley of een walvis torpedeert in naam van wetenschappelijk onderzoek, de georkestreerde vraag-en-antwoordsessies waarin hij zorgvuldig voorbereide grapjes maakt, en vooral zijn autoritaire houding ten aanzien van opinies die afwijken van de officiële beleidslijnen stuiten op steeds meer onbegrip. De jongste generatie is er een die geboren is in het post-Sovjettijdperk; Poetins neo-Sovjetstijl staat haaks op hun eigen levensstijl en ideeën.

In tegenstelling tot de oudere generatie weigert de jonge generatie resoluut zich neer te leggen bij deze autoritaire top-downpolitiek en de corruptie die daar nog steeds mee gepaard gaat. Dit heeft ertoe geleid dat de politieke elite, die zich de laatste jaren enigszins vergaloppeerde in haar arrivisme, nu te kampen heeft met een heuse legitimiteitscrisis. De wijdverspreide corruptie die ondertussen sterk verankerd is in de Russische politiek wordt nu actief aangeklaagd, door vertrouwelijke documenten te onthullen of filmpjes te verspreiden via de sociale media.

Een notoir academicus schreef ooit dat de Russen letterlijk een Slavenvolk zijn: morele masochisten die graag gedomineerd worden door een sterke leider. Dit zou hun politieke apathie verklaren. Deze stelling gaat alvast niet meer op: het Russische volk verbaast door actie. Natuurlijk zijn deze protesten georganiseerd door een kleine groep van doorgaans goed geïnformeerde burgers. En natuurlijk is Ivan met de pet in Siberië iets minder betrokken bij het onlineactivisme van de Russische middenklasse. Maar het feit dat de regering gedwongen wordt te reageren, en dit onhandig doet via arrestaties en door de pleinen in Moskou waarop gedemonstreerd wordt af te sluiten voor 'onderhoudswerken' toont dat men zich niet meteen een houding weet te geven. Met de presidentsverkiezingen van 4 maart in het verschiet belooft het dus sowieso een bijzonder boeiende 'Slavische Lente' te worden.