Een religieuze vriend raadde mij eens aan de afdeling moderne kunst van het Vaticaans museum te bezoeken. Met een cynische glimlach voegde hij eraan toe dat het een plaats is waar niemand ooit komt tenzij het écht moet. De man was duidelijk geen fan van gemoderniseerde religieuze kunst. "Veel te veel spielerei", vindt hij.

En eerlijk gezegd zijn er dagen waarop ik het met hem eens ben. Er zijn zelfs dagen dat ik me vragen stel bij gemoderniseerde kerkdiensten. Al dat verzet tegen verstarde regeltjes en rituelen en tradities, allemaal goed en wel, denk ik dan. Maar voor je het weet zit er een idioot op een tamtam te kloppen en weet niemand nog wat de bedoeling is.

Toch zijn een aantal mensen er telkens hun religie een crisis doormaakt als de kippen bij om te constateren dat de kerk te ouderwets is, dat de schuld ligt bij die regels, rituelen en tradities en dat die hoognodig gemoderniseerd dienen te worden. Maar wat betekent dat precies?

Het manifest Gelovigen nemen het woord dat we gisteren in deze krant konden lezen (DM 25/11) vormt een goed voorbeeld van religieuze moderniseringsdrang. Wat lezen we daar precies? "Wij hebben herders nodig", staat er. "Wij hebben voorgangers nodig." "Wij hebben het woord Gods nodig." 'Wij' hebben dit of dat nodig... Telkens weer wordt religie gezien als iets dat er alleen maar is voor de gelovige. Dat is allesbehalve een nieuw fenomeen. De logica die in dit manifest wordt herhaald vinden we ook terug in het fameuze tweede Vaticaanse concilie waar dit soort mensen dan altijd mee zwaaien. De filosoof Wilfred Cantwell Smith heeft het taalgebruik daarvan eens onder de loep genomen en zijn conclusies waren verbijsterend. Moderne gelovigen zijn in feite gewoon moderne individualisten die hun religie zien als een instrument om hun 'zelf' beter te kunnen ontplooien.

Dat commentator Bart Eeckhout in diezelfde krant met Lutheriaanse ijver het christendom eens te meer in een baan rond het moderne 'Zelf' wil lanceren, tot daar nog aan toe. Maar van christenen zou men iets anders mogen verwachten. Noem mij een irrationele middeleeuwer maar ik meen mij te herinneren dat er in het christendom ook af en toe een of andere godheid meespeelt. Tiens, waar is die gebleven?

Hedendaagse christenen zouden zich die vraag toch misschien maar eens moeten stellen in plaats van enkel maar bezig te zijn met datgene wat zij zozeer nodig hebben. Want laat het nu net die logica van het moderne individualisme zijn dat ervoor gezorgd heeft dat hun religie de voorbije halve eeuw van al haar inhouden werd ontdaan. Immers, als een religie er enkel is voor de gelovigen dan mag die gelijk welke vorm aannemen, zolang de gelovige het maar goed vindt. Wat dan onvermijdelijk volgt is een spel waarbij alles mag of kan: de spielerei waar mijn religieuze vriend zo'n hekel aan heeft. In dat spel vormen traditie, wet en canon alleen maar middelen om dat moderne Zelf tot een betere ontplooiing te brengen. Het zijn dan in feite consumptiegoederen geworden.

Ik heb dus mijn twijfels bij dit soort manifesten. Niet omdat ik iets heb tegen vrouwen die priester willen worden, integendeel. Maar als er iets mis is met de boodschap zelf, dan kan ook mevrouw pastoor daar niets aan veranderen. Dit pleidooi voor modernisering van de kerk is dan ook ongetwijfeld goed bedoeld, maar herhaalt net de logica die diezelfde kerk alleen maar verder zal uithollen.

Wat is dan wel de oplossing voor de crisis in de kerk? Het is u misschien nog niet opgevallen maar ook het moderne individualisme verkeert in crisis. Zeker de jongere generatie die als geen ander de financiële, ecologische, ethische en esthetische gevolgen van dat individualisme zal moeten dragen zou plots wel eens geïnteresseerd kunnen zijn in een alternatief. Wil de kerk vandaag een rol spelen, dan mag ze het moderne individualisme in vraag stellen en er een alternatief voor aanbieden. Dat zou nog eens een vernieuwing zijn.

David Dessin (1985), doctoraal onderzoeker (FWO) aan de Universiteit Antwerpen, faculteit Letteren en Wijsbegeerte.