Strafpleiter Walter Van Steenbrugge is niet mals voor het hervormingsplan justitie dat de regeringsonderhandelaars hebben uitgedokterd.

Het was 1793 toen Jean-Etienne-Marie Portalis ternauwernood aan de Franse galg ontsnapte omdat hij, vanwege zijn progressieve visie op mensenrechten, werd geviseerd door de blinde en heel populistische Franse repressiejustitie. Jaren later zou dezelfde Portalis in een blijkbaar weergaloze redevoering zijn codex toelichten (Discour Préliminaire) die eeuwenlang dienst zou doen als de basiswetgeving voor vele West-Europese landen. Zijn werkstuk bracht een aardverschuiving teweeg, maar zorgde vooral voor een onovertrefbare maatschappelijke vooruitgang. Een rechtsstaat die goed functioneert, straalt immers af op het hele maatschappelijke gebeuren, inclusief het economische.

Vandaag, meer dan 200 jaar later, binnen een veel complexere maatschappij, met een indigestie aan wetgeving, kan niet meer ontkend worden dat Vrouwe Justitia in een grote malaise verkeert en dat de rechtelijke macht de evolutie der dingen niet afdoende kan volgen. Het uitblijven van een digitale automatisering, aftandse werkomstandigheden - denk aan de armtierige en schaarse mogelijkheden om dossiers in te kijken in de griffie en voor te bereiden -, de onvolkomen opleiding van politie, advocatuur en magistratuur, de ontoereikende bevruchting vanuit de wetenschappelijke wereld, zaaiden kankerkiemen in het weefsel van justitie.

Een gebrek aan een onafhankelijke controle op de werking van justitie en een complete afwezigheid van een performante evaluatie en feedback, is er het gevolg van. Griezelaltaar voor misbruiken, in alle betekenissen van het woord. Elk bedrijf dat kwaliteit nastreeft, meet en controleert de menselijke bijdrage tot het afleveren van het eindproduct. Waarom gebeurt dit niet, of minstens toch in ruim onvoldoende mate, in justitie, waar het bovendien niet gaat om levenloze producten, maar om mensenlevens en meestal om veel menselijke schade?

Tegen deze achtergrond serveerde nu de nieuwe zeskoppige politieke bewindsploeg haar hervormingsplan voor een meer efficiënte justitie. De herleiding van het aantal gerechtelijke arrondissementen is een lovenswaardig initiatief, maar is binnen de huidige constellatie absoluut niet realiseerbaar. Vandaag is er binnen de bestaande gerechtelijke arrondissementen geen enkel extern management. Zonder enige voorbereidingsfase en onmiddellijk na een aanzienlijke reductie van het aantal arrondissementen, gaat men management invoeren - en dan nog naast de korpsoverste.

Wie gaat zijn eigen baronieën (willen) opgeven? Wie neemt de leiding binnen het ressort als je niet kunt beschikken over kwaliteitsrapporten van de bestaande gerechtelijke arrondissementen? Dreigen eerder goed draaiende arrondissementen niet het slachtoffer te worden?

Veel beter ware geweest om eerst de bestaande arrondissementen door te lichten, ze management bij te brengen, om dan op latere termijn tot afslanking van het aantal arrondissementen over te gaan. Alle lof overigens voor de reizende rechters. Gevangenissen bijbouwen en de door rechters uitgesproken gevangenisstraffen omzetten door uitdeling van elektronische enkelbanden, getuigt al evenzeer van een totale afwezigheid van visie.

Wie spreekt over bestraffing, moet in de eerste plaats bezorgd zijn om het vermijden van recidive. Welnu, het huidige gevangenisbeleid heeft gefaald, want haalt die doelstelling niet. Vele gevangenisstraffen zijn totaal inefficiënt en dijken geenszins de kans op herval in. Een totaal nieuwe kijk op sanctionering en preventie is broodnodig, het straffenarsenaal dient te worden herschreven en zeker niet gedeformeerd door een wettelijke voorziene gevangenisstraf om te zetten naar een andere sanctionering, hierbij alle rechtszekerheid en duidelijkheid overboord gooiend.

Een hervormingsplan mag nooit een plan genoemd worden als het niet eerst grondig voorbereid is, noch voorziet in fases waarbij op korte en op lange termijn realistische maatregelen worden genomen. Eerst moet een globale audit worden doorgevoerd, moeten de oorzaken van de kwalen opgelijst worden en daarna moeten een aantal mensen, die vooral niet mogen lijden aan het eigen groot gelijk syndroom, opstaan om nieuwe teksten te maken en evenwichten te vinden, zodat controle op de werking van justitie en kwaliteitsmonitoring in de meest hoge mate worden bereikt.

Er is geen tijd meer om hier en daar aan wat schakeltjes te sleutelen, de hele ketting dient herbekekente worden.

Het is na twee eeuwen opnieuw Portalistijd.