In deze rubriek wisselen topeconomen Paul De Grauwe (Leuven) en Koen Schoors (Gent) elkaar af en schrijven ze over mens, wereld en economie.

Het kan verkeren. Daar waar vóór de financiële crisis het idee van een Tobintaks begraven leek, heeft de crisis ervoor gezorgd dat dat idee weer actueel is geworden. Meer nog, de kans dat de Tobintaks in de praktijk wordt omgezet in een aantal landen is bijzonder groot geworden. De Duitse en Franse regeringen blijken akkoord te gaan over het principe ervan, en de Europese Commissie heeft een concreet voorstel gedaan.

Waarover gaat het? Het oorspronkelijke idee komt van Tobin, een Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar. Zijn voorstel was om alle transacties in de wisselmarkten te onderwerpen aan een belasting. Dit zou, volgens Tobin, "zand in de wielen" van de financiële markten gooien. Op die manier hoopte hij dat de grote volatiliteit in de wisselmarkten zou dalen.

De huidige voorstellen om een belasting te heffen op alle financiële transacties zijn dus een veralgemening van het voorstel van Tobin die deze belasting alleen op de transacties in de wisselmarkten wou toepassen.

Moeten we blij zijn met zo een algemene belasting op financiële transacties?

Belastingen kunnen twee doelstellingen nastreven. Een eerste is regulerend, met name de markt in een bepaalde richting duwen. Neem als voorbeeld een heffing op de uitstoot van CO2. Door zo een belasting bestraft de overheid de CO2-uitstoot en zorgt ze ervoor dat er minder wordt uitgestoten. Dat is het regulerend doel van de belasting. Je kan zo een heffing ook zien als een bron van inkomsten voor de overheid, die de opbrengsten kan gebruiken om leuke dingen mee te doen. De twee doelstellingen, regulerend en inkomensbron, botsen echter met elkaar. Als het regulerend doel gerealiseerd wordt, met name als de belasting erin slaagt de uitstoot drastisch te verminderen, dan zijn er weinig inkomsten voor de overheid. Omgekeerd, als er veel inkomsten zijn dan impliceert dit dat er veel uitstoot blijft bestaan, en dus dat het regulerend doel niet wordt gehaald.

De Tobintaks heeft hetzelfde probleem. Het doel van die belasting kan regulerend zijn. In dit geval betekent het dat de belasting er moet voor zorgen dat er minder speculatie is in de hoop dat het de volatiliteit van de financiële markten doet dalen. Dat was ook het doel van Tobin zelf. Als de belasting erin slaagt de omvang van de speculatieve transacties drastisch te verminderen, dan zal die belasting weinig opbrengen. Omgekeerd, als er veel inkomsten zijn, dan heeft het weinig effect op de omvang van de speculatieve transacties. Er moet dus een keuze gemaakt worden. En dat heeft de Europese Commissie in haar voorstel duidelijk gedaan. De tax zal ongeveer 0,1% van de waarde van de transacties bedragen.

Dat is zo laag dat het weinig effect zal hebben op de omvang van die transacties, dus nauwelijks een invloed zal hebben op de omvang van deze transacties. Het zal dus uitsluitend een bron van inkomsten zijn.

Dus als middel om bij te dragen tot financiële stabiliteit is het een slag in het water. Daarmee wil ik niet zeggen dat een hoger tarief meer stabiliteit zou brengen. De wetenschappelijke evidentie wijst erop dat ook hogere tarieven geen invloed hebben op de volatiliteit van de financiële markten.

De voorstellen die nu op tafel liggen (het Frans-Duits voorstel en het voorstel van de Europese Commissie) zullen dus nauwelijks een regulerend effect hebben. De focus ligt bijna uitsluitend op de inkomsten.

Twee problemen stellen zich in dit verband. Het eerste is dat de beer van de inkomsten al vele malen is doodgeschoten. De Europese Commissie ziet er een bron in van eigen inkomsten. De Franse en Duitse regeringen gaan ervan uit dat de opbrengsten naar de respectievelijke nationale schatkisten zullen gaan. De NGO's, die blijven dromen. Ze dromen ervan dat de opbrengst van de Tobintaks zal gebruikt worden om de armoede in de wereld te bestrijden, of om de verloedering van het milieu tegen te gaan.

Het tweede probleem is dat de opbrengsten van de Tobintaks sterk worden overdreven. De meeste berekeningen van de potentiële opbrengsten houden helemaal geen rekening met de ontduikings- en verplaatsingseffecten van zo een belasting. Deze zullen bijzonder groot zijn. Financiële engineering is een van de meest creatieve menselijke activiteiten. Ik kan mij al voorstellen dat heel veel ingenuïteit zal gebruikt worden om nieuwe producten te ontwikkelen waarvan de belangrijkste bestaansreden zal zijn het ontwijken van de Tobintaks. De opbrengsten zullen dus helemaal niet zo groot zijn als gedacht. En ik heb het hier niet eens over het feit dat een aantal belangrijke landen, onder andere het VK en de VS niet zullen meedoen, waardoor financiële activiteiten gewoon naar die landen zullen verschoven worden.

Ben ik nu tegenstander van die Tobintaks? In feite niet, alhoewel ik het religieuze enthousiasme van NGO's voor deze belasting niet deel. Als ongeveer alles belast wordt, wijn, kleren, auto's, pc's, mobiele telefoons, enzovoort, om geld in de kas van de staat te draineren, zie ik niet in waarom financiële transacties een uitzondering zouden moeten zijn. Er zijn geen dwingende redenen om financiële transacties te beschermen tegen het belastinggeweld van de staat. Daarvoor zijn die transacties niet belangrijk.