Epidemioloog Luc Bonneux over de perfide vermarkting van het medische wetenschappelijke onderzoek. Bonneux is auteur van het boek En ze leefden nog lang en gezond. Hoe gezondheid een industrie werd. De Mexicaanse griep: virologische nonsens. Gsm-straling: totaal ongevaarlijk. Bonneux laat geen spaander heel van de 'eindeloze stroom gezondheidsrages van de laatste decennia. 'Moderne onderzoekers hebben er alle financiële belang bij dat de burger die zich gezond acht, dat zo kort mogelijk blijft denken'

Een universiteit heeft een onderzoeks- en onderwijsopdracht. De onderwijsopdracht is begrensd door het aantal studenten. Het is het onderzoek dat kon groeien. Als academisch onderzoeker heb ik nooit elders gewerkt dan op een bouwwerf: de gebouwen moesten voortdurend uitbreiden. Het aantal onderzoekers verdubbelde om de vijftien jaar. Wie veel onderzoek wil doen heeft echter veel geld nodig. De grens tussen een onafhankelijke universiteit en een onderzoeksbureau dat werkt in opdracht van zijn financier is vervaagd. Wat ik beschrijf geldt niet voor alle universitaire afdelingen, maar is een prangend probleem in de medische faculteiten.

Vorig zomer beleefde België het ontslag van Barbara Van Dyck door de KU Leuven, een bio-ingenieur die woordvoerder was van de activisten tegen genetisch gemodificeerde organismen (ggo's). Van Dyck is een trien met een verkeerde mening. De strijd tegen de ggo's heeft de akelige trekjes van een fundamentalistisch geloof. Maar de vrijheid van meningsuiting beschermt net trienen met verkeerde meningen. Het ontslag van Barbara Van Dyck is broodroof in 19de-eeuwse traditie.

Sven Speybrouck schreef vorige week een column voor de Universiteit van Antwerpen. In deze column noemde hij een rist economische parels aan de Vlaamse kroon, die nul komma nul procent vennootschapsbelasting betaalden. Deze column mocht niet verschijnen, omdat de genoemde bedrijven de UA sponsoren.

Eeuwigdurend onderzoek
De vermarkting van het onderzoek tast zo het zelfzuiverende vermogen van wetenschapsbeoefening aan en ook, en terecht, het vertrouwen in wetenschap. In mijn vakgebied, de epidemiologie, zijn de vernieuwende vondsten omgekeerd evenredig geweest met het toenemende aantal onderzoekers. De laatste decennia is er in de eindeloze stroom van gezondheidsrages weinig waar ik me spontaan van kan herinneren dat de burger het moet weten. Echte wetenschap is revolutionair en tast het status quo aan. Omwille van het geld eist de universiteit van zijn onderzoekers echter dat ze het status quo behouden.

Dorre takken blijven oeverloos lang aan de wetenschapsboom hangen. De onnozelste onderwerpen zijn het eeuwigdurende onderzoek naar de gevaren van iets dat ongevaarlijk is, zoals gsm-straling. Maar ook onderwerpen als roken of obesitas worden eindeloos uitgezogen, uitgemolken en afgezaagd tot een mens een sigaretje zou opsteken van balorigheid. Toen ik in de jaren 1980 opschreef dat de hiv-epidemie geen probleem zou worden in de normale heteroseksuele bevolking en aantoonde waarom, had ik wel gelijk, maar was ik niet "loyaal", volgens het diensthoofd. Aids was de kip met de gouden eieren voor een infectieziektenafdeling. Toen ik nadien in Nederland het proces van borstkankerscreening maakte, kreeg ik wel gelijk, maar mocht ik mijn affiliatie met de Erasmus Universiteit Rotterdam niet meer vermelden.

Die universiteit verdiende goed geld met bevooroordeeld onderzoek in dienst van de Nederlandse ambtenarij. Kritische onderzoekers zijn gemakkelijk weg te krijgen: als junior krijgen ze geen contractverlenging, als senior geen onderzoeksgeld. Geen haan die er naar kraait. De gedegouteerden zijn gegaan, de degoutanten zijn gebleven. Daarom zweeg de hele universiteit toen industrieel gesponsorde virologen de bevolking matrakkeerden met wetenschappelijke onnozelheden over vogelgriep en Mexicaanse griep - ook al was het aantoonbaar onnozel voor iedere kenner. De geldverslindende delen van de universiteit zijn een verzameling jaknikkers.

Virologische nonsens
Want wie eindelijk het middeleeuwse carnavalspak van hoogleraar mag aantrekken, hult zich in het gewaad van de Academische Vrijheid en wordt officieel ontoerekeningsvatbaar. Dat maakt hem een dankbare bondgenoot van de industrie. In een groot bedrijf zijn er veel checks and balances om het uiteindelijke doel, winst maken, te verzekeren. Bij fouten kan de rekening erg hoog oplopen. Diensthoofd of universiteit zijn onderhevig aan zeer weinig of helemaal geen controle.

Hoogleraren zijn de beste lobbyisten: ze zijn aan niemand verantwoording verontschuldigd en hullen zich in de toga van onafhankelijke academische deskundige voor hun reclamepraatjes. De virologen waren hoofdverantwoordelijken voor de grootste gezondheidscrisis van de nog jonge eeuw: de Mexicaanse grieppaniek. Zij moesten geen enkele vorm van verantwoording afleggen voor de virologische nonsens over griepvirussen die ze uit hun toga sloegen. Meer nog: ze zijn bezig om de derde golf pandemiepaniek voor te bereiden. Het enige wat hen daarbij zou kunnen hinderen is schaamte, maar op die aandoening heb ik nog geen universitair diensthoofd kunnen betrappen.

Vicieuze cirkels
In een vakgebied als cardiologie heeft de intense samenwerking tussen industrie, cardiologen en universiteit tot geweldige vooruitgang geleid. Op zich is er niets verkeerd mee met deze samenwerking. De onafhankelijkheid van wetenschappelijke nieuwsgaring moet echter veel actiever worden beschermd door de gemeenschap, en zeker niet door de belanghebbenden bij deze geldvergaring, zoals de universiteit. Er al allang krachtige vicieuze cirkels aan de gang in de universiteit, waarbij diegene die veel geld vergaren, stijgen in de pikorde en meer geld binnenhalen, terwijl diegenen die hechten aan principes van integriteit en onafhankelijkheid, weggaan of worden ontslagen. Dit speelt zich af op individueel niveau, maar ook op het niveau van hele afdelingen die zich bezig houden met minder welgevallig en kritisch onderzoek.

Vooral in de medische wetenschappen is deze groeiende verstrengeling tussen industrie, universiteit en ambtenarij een ontzagwekkend probleem geworden. Op even korte tijd als het aantal onderzoekers en volksgezondheidsambternaren, is het aantal chronisch zieken verdubbeld. Mensen raken het spoor bijster in de brij van hele leugens en halve waarheden over gezondheid. Moderne onderzoekers hebben er alle financiële belang bij dat de burger die zich gezond en gelukkig acht, dat zo kort mogelijk blijft denken. De vermarkting van het medische wetenschappelijke onderzoek is zo een erg dure zaak geworden, die de gemeenschap veel kost.