Voor het eerst reageren de 'directe hiërarchische oversten' van Barbara Van Dyck publiek op haar ontslag met directe ingang. Dit ontslag waarin zij geen enkele rol speelden werd door het Rectoraat gemotiveerd op basis van haar weigering om publiek afstand te nemen van het 'geweld' dat op 29 mei 2011 tijdens de symbolische actie tegen het aardappelproefveld te Wetteren zou gebruikt zijn.

Departementshoofd Prof. Hilde Heynen en Onderzoeksteamhoofd Prof. Frank Moulaert hebben tijdens de zomermaanden geprobeerd de standpunten te verduidelijken en dichter bij elkaar te brengen.  Er zijn belangrijke stappen in de goede richting gezet: er wordt gewerkt aan een KU statuut voor het Bijzonder Academische Personeel (waartoe Barbara Van Dyck behoorde); er komt een open debat over transdisciplinair maatschappelijk onderzoek (o.a. via Metaforum); en de Vice Rector Onderzoek Peter Marynen zal het interdisciplinair onderzoek tussen sociale, biomedische en ingenieurswetenschappen binnen KU Leuven aanmoedigen.  Maar over het onmiddellijk weer in dienst nemen van Barbara Van Dyck is geen overeenstemming bereikt: ze weigert zich te distantiëren van het geweld dat zou gebruikt zijn tegen een wetenschappelijk experiment opgezet door wetenschappers van andere universiteiten, terwijl de universitaire overheid niet wil horen dat het onmiddellijk ontslag zelf misschien een daad van institutioneel geweld is; en dat het experiment in Wetteren niet echt getuigt van bezorgdheid om het evenwicht in het biologisch systeem en de volksgezondheid ...

Barbara Van Dyck komt dus niet terug, ondanks de meer dan 4000 handtekeningen die de intrekking van haar ontslag gevraagd hebben.  Maar is daarmee de zaak af? Uiteraard niet. En wel om verschillende redenen. Deze redenen situeren zich zowel op het maatschappelijke als het persoonsrechtelijke gebied. Maatschappelijk gaat het om een verontrustende toekomstvisie die in Vlaanderen meer en meer gekoesterd wordt. We kunnen die hier niet in detail bespreken maar voeren wel enkele argumenten voor het vervolg van het debat aan. Persoonsrechtelijk blijft de behandeling van Barbara Van Dyck door de universitaire overheid onaanvaardbaar, zowel door de manier waarop de beslissing genomen is, als omwille van haar inhoud.

Maatschappelijke visie en de toekomst van Vlaanderen

-    Wat is geweld?
We leven in een wereld waar het objectief geweld steeds toeneemt. Sinds de golf van privatisering en deregulering die op het einde van de jaren 1970 begonnen is, is ook het institutionele geweld tegen de minder begoede burger maar ook tegen de burger in het algemeen toegenomen. We kunnen hier uitgebreid over schrijven. Maar laat het ons voorlopig houden bij de groeiende invloed van de agro-industrie die door de vrijmaking van de wereldmarkt traditionele landbouwculturen - en praktijken steeds meer in de verdrukking brengt.

Het GGO-verhaal moet ook in die context geplaatst.  Zonder enige a-priori uit te spreken tegen genetisch-biologisch onderzoek en bio-ingenieurswetenschappen, hebben we moeten vaststellen dat de biogenetische modificaties van soja en maïs nu onomkeerbaar zijn en dat er geen garanties meer bestaan voor 'normale' teelten. Een vergelijkbaar gevaar dient zich aan voor GG- aardappelen. "Op welke manier kan men het telen en eten van GG-vrije aardappelen mogelijk houden?" is een belangrijke vraag. Ondanks de goedkeuring door de ethische commissie, bestaan bij FLM,  wetenschappers en andere specialisten 'in het veld' in binnen- en buitenland grote twijfels of in dit stadium van het onderzoek dit experiment reeds buiten laboratoria kon uitgevoerd worden. De recente institutionele ontwikkelingen in Nederland ondersteunen die twijfels. Deze twijfels werden door de wetenschappers die het experiment opgezet hebben niet ernstig genomen en het experiment is onverminderd doorgegaan; wat als een vorm van onvoorzichtigheid en geweld tegen het milieu en tegen het biosysteem, en dus ons allen, kan beschouwd worden. Men mag ook het geweld dat door de bioindustrialisering van de landbouw op de landbouwers uitgeoefend wordt niet onderschatten. Het patentensysteem dat diep verweven is met de GGOs maakt boeren, en dus iedereen, steeds meer afhankelijk van een kleine groep multinationale ondernemingen.

- Geschiedenis van de democratie
De westerse democratie is nog geen twee eeuwen oud. En volgens meer kritische  berekeningswijzen zelfs jonger. Er is een groeiende overeenstemming binnen de Westerse bevolkingen dat sinds het einde van de jaren 1970 de kwaliteit van de democratie erop achteruitgegaan is. Ook hiervan kunnen we geen volledige analyse geven en de verklaringen voor die regressie van de democratie lopen uiteen. (Bv. het debat over te weinig of te veel staat; de kwaliteit van het staatsapparaat; de market for votes; de rol van de media; de werkdruk die de mensen nog weinig tijd laat om aan politiek te doen; het marginaliseren of verdacht, en zelfs  als misdadig bestempelen van dissidente stemmen, enz.)
Belangrijk om te onthouden uit die eeuwenlange geschiedenis is dat de grote actoren die tot een verbetering van de democratie bijgedragen hebben vaak 'Barbaras' waren: Mensen die de grenzen van het institutioneel systeem verkend en verlegd hebben en uiteindelijk via hun acties de kwaliteit van het democratisch samenleven verbeterd hebben.  Bewegingen die kritische vragen gesteld hebben en die middels allerlei acties (witte marsen bijvoorbeeld, acties tegen kernkoppen, wijkontwikkelingscomités, ...) pijnpunten hebben blootgelegd en transformaties op gang hebben gebracht die vandaag graag onder de noemer 'sociale innovatie' vermeld worden: innovaties in sociale relaties, in systemen van behoeftebevrediging en in de politieke processen die andere sociale innovaties moeten mogelijk maken.

- Innovatie en onderzoek
Ondanks de lippendienst die aan 'sociale innovatie' geleverd wordt (bv. in het hedendaagse Europese beleid) blijft ze onbegrepen. Een wetenschappelijk-maatschappelijk concept met een honderd jaar lange geschiedenis dat in de jaren zeventig gebruikt werd als noemer voor de maatschappelijke veranderingen in het spoor van de Mei 68 revolte, wordt vandaag in de meest diverse kringen gebruikt als saupoudrage van meer efficiënt bedrijfsbeheer, communicatiestructuren, toewijzingsmodaliteiten van middelen, enz. De oorspronkelijke betekenis van sociale innovatie is daarbij heel vaak uit het oog verloren, namelijk de verbetering van sociale relaties met de bedoeling de menselijke materiële en culturele basisbehoeften beter te bevredigen. De sociale innovatiebeweging van de jaren 60-70 was bedoeld om de groeiende invloed van de technocratie te keren  en te sturen. Vandaag is zo'n kering opnieuw dringend noodzakelijk, ook en niet het minst in Vlaanderen.

- Vlaanderen
Vlaanderen-België spiegelt zich zelf voor dat het een tolerante regio is. En dat is grotendeels zo - zelden maken wij Vlamingen elkaar af op de verschillende slagvelden die ons maatschappelijk bestel rijk is. Maar twistpunten zijn er overvloedig: migratiebeleid, veiligheid, milieu, geneeskunde, landbouw, ruimtelijke ordening, innovatie, bedrijfsbeleid, ... En afrekeningen gebeuren er ook, zij het op een 'beschaafde wijze'.   De angst om een echt open debat te voeren zit er diep in, wat politici ook mogen beweren. Ambtenaren en ook veel academici hoeden zich om standpunten in te nemen die als 'politiek' gezien kunnen worden, kritiek op VIA (Vlaanderen in Actie) wordt smalend onthaald, de bezorgdheid om de band tussen milieu en ruimtelijke ordening bestaat alleen tijdens zondagnamiddag fietstochten en de Gordel rond Brussel, ... Die angst om andere standpunten in te nemen wordt gevoed door 'accountability' praktijken die er vaak voor zorgen dat er meer tijd gaat naar het rapporteren van activiteiten dan naar de activiteiten zelf, door gezwaai met gezagsargumenten, door te verwijzen naar de competitieve positie van Vlaanderen in de wereldmarkt, ... Wie die realiteiten niet erkent, wordt afgeschilderd als naïef  en onverantwoordelijk.

Tegen deze wind in pleiten we ervoor dat kritische stemmen beter gehoord zouden worden en vertaald in scenario's voor de toekomst van Vlaanderen. Er ligt in Vlaanderen een resem kansen voor het grijpen die benut kunnen worden: uitwerken van nieuwe onderwijsmodellen, radicaal kiezen voor gezonde landbouw, sociale innovatie in de democratische inspraakstructuren, bescherming van kritische stemmen en gezamenlijk zoeken naar toepassingen van hun ideeën, enz. Dit vergt een herbekijken van democratische structuren, innovatie- en onderwijsbeleid. Het vereist ook een debat over de verschillende vormen van objectief geweld in Vlaanderen en hoe die een gevaar betekenen voor maatschappelijke vooruitgang.

- En de KU Leuven?
De KULeuven heeft een initiatief genomen om via Metaforum de ggo discussie en de rol van transdisciplinair onderzoek - onderzoek in samenwerking tussen wetenschappers en 'betrokkenen', gebruikers, stakeholders, ... open te trekken. Dat is fantastisch. Maar terzelfdertijd meldt de KU Leuven aan Barbara en co dat ze binnen de regels moeten spelen. Maar wat zijn die regels? Zijn die ook geen onderdeel van het debat? Vormt het in vraag stellen van regels geen onderdeel van democratische vooruitgang, vooral in een tijd waarin de parlementaire democratie sputtert?  En is men er zich bewust van dat door op basis van gezagsargumenten regels op te leggen, men het creatief denken a priori aan banden kan leggen?

De KULeuven zou 'durvende denkers' moeten beschermen want zij vormen vaak de initiatiefnemers van nieuw onderzoek. De KU Leuven moet die durvende denkers in huis houden. Ze garanderen vernieuwing en zijn vooral bruggenbouwers tussen de sociale en positieve wetenschappers, tussen wetenschappers en andere maatschappelijke actoren, zoals reeds aan andere universiteiten bewezen is.

Misschien moeten die 'durvende denkers' vermaand of aangesproken worden als ze te ver gaan; maar vermanen vereist uiteraard een ge-ijkte en algemeen aanvaarde tuchtprocedure die voor iedereen geldt. In die zin verdient de intentie van de KU Leuven om in samenwerking met de vakbonden aan een statuut voor Bijzonder Academisch Personeel te werken alle lof.
Maar het mag hier niet bij blijven. KU Leuven heeft dringend een verbetering van de relatie tussen sociale en 'positieve' wetenschappen nodig, De KU Leuven bestaat niet uit één maar uit meerdere universitaire gemeenschappen, die niet liever wensen dan collegiaal en creatief samen te werken. Ook de deelgemeenschap van de KU Leuven die zich tegen het ontslag van Barbara uitgesproken heeft, is verontrust over de toekomst van het wetenschappelijk klimaat. Zij vreest niet voor gebroken serres en labo's - waar dit waanbeeld vandaan komt mag God weten - maar voor gebroken zielen en gekeurslijfde geesten.

Om de toekomst van KU Leuven veilig te stellen - en een dreigende mentale splitsing tegen te gaan - is het belangrijk dat er gewerkt wordt aan gemeenschappelijke onderzoeksstrategieën over de disciplines en paradigma heen. 'Durvende denkers' brengen veel creativiteit met zich mee, werken in verschillende sectoren en zijn dus de partners in transdisciplinair onderzoek par excellence.
Maar om die denkers, hun denk - en actiestromen, hun bewegingen effectief ruimte te geven zijn een aantal garanties nodig. Het nieuwe BAP statuut is er één van. Een tweede is een grotere onafhankelijkheid van de private sector, en vooral van de kapitaalkrachtige multinationale ondernemingen. Dit kan enkel door het versterken van de rol van de ethische commissies, hun parlementair democratische controle, maar ook door het opstarten van voldoende gefinancierde onderzoekslijnen die vrij van elke inspraak van privaat-economische actoren aan onderzoek kunnen doen. Het verder uitbouwen van IWT/SBO onderzoeksprogramma's, met uitbreiding naar fundamenteel onderzoek is daarbij van belang. Een ander mogelijkheid is het oprichten van onderzoekcoöperatieven  waaraan actoren uit verschillende sectoren kunnen deelnemen en die een hoeksteun kunnen worden van de "just knowledge society" of de "eerlijke kennismaatschappij".

Persoonsrechtelijk: de zaak Van Dyck
Komen we terug bij de 'Zaak Van Dyck'. Barbara Van Dyck is door de KU Leuven onheus behandeld: ze is op staande voet ontslagen, haar naaste hiërarchische oversten zijn niet gehoord, haar constructieve rol als projectcoördinatrice  binnen Planning en Ontwikkeling aan de KU Leuven is niet in rekening genomen, ... Dat haar verdwijning binnen het team grote sporen nalaat zal niemand verwonderen. Maar daar hebben we het hier verder niet over.
De kern van de zaak, wat de persoonlijke rechten van Barbara betreft, is dat binnen een verzoeningsinitiatief de partijen gelijk behandeld moeten worden. Dat niet één partij gevraagd kan worden om zijn of haar 'geweld' te bekennen, terwijl de andere zich immuun opstelt. We zijn allemaal spelers in een gewelddadig wordende wereld en onze gedeelde ethiek bestaat erin om een zo geweldloos mogelijke rol in te spelen. Een onmiddellijk ontslag zonder grondig onderzoek van het gebeurde en zonder consultatie van de onmiddellijke chefs heeft een gewelddadig karakter; zoals ook het experiment in Wetteren als geweld kan beschouwd worden - want het springt onvoorzichtig om met lessen die we uit de geschiedenis van de soja en de maïs geleerd hebben - en houdt dus mogelijk een gevaar voor de volksgezondheid en voor de toekomst van de autonome landbouw in.

Het is dus logisch dat Barbara na het falen van de verzoeningspogingen naar de Rechtbank stapt. Ook de KU Leuven moet dat begrijpen. De rechtsprocedure kan op elk ogenblik stop gezet worden, bv. bij een tegeninitiatief van de KU Leuven.

De toekomst
'We want Barbara back' blijft één van onze grote ambities en we zullen er ook naar handelen. Maatschappelijk geïnspireerde onderzoekers zijn essentieel voor de Universiteit van de toekomst.
Maar laat ons tot slot even kort terugkomen op Innovatief Vlaanderen, waarvoor we veel ideeën en voorstellen hebben, waarvan we hier enkele basisprincipes vooropstellen.

Die principes gaan over 'Vlaanderen in de Wereld'. Het is belangrijk dat dit Vlaanderen:

-    Niet alleen een ambitieus maar ook terug een nederig Vlaanderen wordt: wat kan deze creatieve gemeenschap op amper een schort grond doen aan haar eigen toekomst binnen een veranderende wereld? Klimaatverandering, overdreven densiteit van verkeer en productie, enz. de milieu-impact hiervan kunnen niet opgelost door business as usual, maar door low carbon strategieën, democratie via gemeenschapsontwikkeling die zich ook zou buigen over consumptienormen, enz.

-    Vlaamse democratie moet meer rekening houden met alternatieve stemmen: arme bevolkingsgroepen maar ook 'creatieve denkers', om er maar enkele te noemen. Geëigende kanalen om deze stemmen ook in beleid of beleidsbijsturingen te vertalen zijn noodzakelijk. Geen 'praatbarakken' maar 'labo's van verandering'.

-    Sociale innovatie en transdisciplinair onderzoek moeten een grotere rol gaan spelen in innovatiebeleid en onderzoekspraktijk in Vlaanderen. Dit vergt verschuivingen in onderzoeksbudgetten, grotere onafhankelijkheid van de privésector en aanpassing van onderzoeks- en onderwijsmodellen binnen de Vlaamse Universiteiten.

-    Op die manier kan Vlaanderen een niche in Europa-De Wereld ontwikkelen die niet enkel uitbouwt of bouwt, maar ook voldoende beslotenheid biedt om steeds opnieuw reflectie en creatieve zelfkritiek toe te laten.

A suivre ...