Koen Schoors is econoom aan de Universiteit Gent. Zijn column voor De Morgen verschijnt tweewekelijksop maandag.

Het voorstel van een aantal iconische superrijken in de Verenigde Staten, Frankrijk en nu ook België, om door een eenmalige belasting van henzelf bij te dragen aan de gezondmaking van de overheids-financiën, verrast en intrigeert. Is het een aanval van altruïsme, is het goed begrepen eigenbelang of is er een verborgen agenda? Ik weet het niet en die vraag lijkt mij ook niet erg interessant. Wat baat het ons een intentieproces te maken van de onderliggende bedoelingen. De hoop andermans dieperliggende drijfveren te begrijpen is meestal futiel, om nog maar te zwijgen van onze eigen drijfveren. Misschien wil een aantal mensen diep van binnen een rechtvaardiger systeem, maar hebben ze het excuus nodig dat het ook in hun eigen belang is om hun diepe overtuiging luidop te kunnen verdedigen. Wie zal het zeggen? Wij zij uiteindelijk morele wezens. Liever heb ik over het voorstel zelf en over de vraag of de overheden dit aanbod moeten aangrijpen om effectief tot een dergelijke belasting over te gaan.

Meer dan welkom
Wat mij betreft is de voorzet die de superrijken geven meer dan welkom. Hun voorstel zal het de overheden allerlande gemakkelijker maken om een dergelijke maatregel effectief door te voeren. Ik geloof dat een dergelijke maatregel nodig is om het geloof in de rechtvaardigheid van het systeem te herstellen. Natuurlijk moest het banksysteem gered worden, geen redelijk mens die daar aan twijfelt. Dat hoefde misschien niet noodzakelijk precies op de manier die uiteindelijk de politieke voorkeur kreeg, maar daar heb ik het al genoeg over gehad.

De redding op zich is een goede zaak. Een andere zaak is echter of de redding van de banken de rechtvaardigheid van ons sociaal contract niet ondergraaft. Ik verklaar mij nader. De grootste genieter van de redding is uiteindelijk onze vermogende medemens. Maar de manier waarop we het systeem voor de ondergang hebben behoed, betekent dat de kost van de redding vooral opgehoest zal worden door de werkende medemens, via hogere belastingen en overheidsbezuinigingen. Dit betekent eigenlijk dat we een langetermijntransfer organiseren van arbeid naar vermogen. Daar zitten we natuurlijk niet echt op te wachten.

De bevolking begrijpt dit prima en begint steeds luider de rechtvaardigheid van dit alles in vraag te stellen. Het onbewuste aanvoelen van deze sluipende onrechtvaardigheid ondergraaft de bereidheid om bij te dragen aan het systeem, en uiteindelijk dus de leefbaarheid van het systeem zelf. De middenklasse en de kleine ondernemer nog zwaarder gaan belasten dan we nu al doen, is eigenlijk een doodgeboren kind. Dan knijpen we ook het economisch initiatief en de toekomstige banen- en welvaartsgroei langzaam dood.

Daarom is het een goede zaak dat de meer vermogende medemens nu een stevige extra steen bijdraagt om de gezondmaking van de overheidsfinanciën mogelijk te maken. Het eigenlijk een zaak van 'juste retour', en ik denk dat vele vermogende mensen dit prima begrijpen. Uiteindelijk is de bescherming van eigendomsrechten de kern van ons bestel. Maar die eigendomsrechten kunnen alleen beschermd worden indien ze niet al te scheef verdeeld zijn. Indien dat wel het geval is, krijg je uiteindelijk altijd sociale revolte, geweld en plundering, en dan zijn de vermogende mensen het eerste en grootste slachtoffer.

Splijtende spreidstand
Ik ben een groot voorstander van de rechtsorde en ik geloof dat iedereen daar bij gebaat is, maar het rechtvaardigheidsgevoel laat zich hier niet door binden. De splijtende spreidstand tussen recht en rechtvaardigheid waarvan we nu getuige zijn, heeft het potentieel om op termijn het hele systeem te ondergraven. Tijd om in te grijpen en een aantal dingen opnieuw in vraag te durven stellen. Een eenmalige belasting van de topklasse is in deze context zeker een vruchtbaar idee.

De vraag is of het eigenlijk bij een eenmalige operatie moet blijven. Het is wat mij betreft een nog beter idee om de belastingen eerlijker te verdelen. Momenteel is het zo dat de grootste en rijkste bedrijven en de rijkste personen eigenlijk nauwelijks belastingen betalen. Er bestaat namelijk een hele batterij en wettelijke mogelijkheden om nauwelijks belastingen te betalen, als je maar voldoende geld hebt. En er bestaat een hele industrie van raadgevers die eigenlijk niks anders doen dan aan deze rijke bedrijven en personen dagelijks uitleggen hoe ze op legale wijze belastingen kunnen ontduiken.

Middenklasse uitgeperst
Het is de flink uitgeperste middenklasse die helaas voor alles opdraait in de meeste Europese landen. Waarom niet de tarieven op de vennootschapsbelasting en personenbelasting flink verlagen, maar ook iedereen effectief de verschuldigde belasting te laten betalen, zodat de kost van de publieke goederen eerlijke wordt gespreid? Of maken die rijke bedrijven en personen misschien geen gebruik van de publieke goederen, zoals de economische infrastructuur en de bescherming van de eigendomsrechten?