De kernramp in Japan en de revoluties in de olierijke Arabische wereld doen Europa nadenken over zijn energievoorziening. Koen Schoors ziet onze afhankelijkheid van Russische energie nog toenemen, wat een nieuw risico met zich meebrengt. Schoors is professor economie aan de Universiteit Gent.

De problemen met de Japanse kerncentrales als gevolg van de tsunami doen de Europese overheden twijfelen aan hun hernieuwde keuze voor kernenergie. Kernenergie heeft alle kenmerken van een omgekeerde loterij. Een permanente stroom opbrengsten en een kleine kans op een gigantische kost. Door technologische vooruitgang kan die kans erg klein worden, maar ze wordt nooit nul. Ook de olie begint langzaam aan wel erg duur te worden. En dan heb ik het niet alleen over de prijs die u aan de pomp of de stookolieleverancier betaalt. Omwille van de toegang tot goedkope olie hebben we immers jarenlang regimes politiek en militair gesteund die we eigenlijk beter van de gastenlijst hadden geschrapt en daar betalen we nu een allicht erg dure prijs voor. Om nog maar te zwijgen van de enorme milieukost die de olie met zich meebrengt.

Erg veel uitwegen zijn er niet. We kunnen investeren in een zuiniger economie die minder energie verslindt. Daar heeft België nog een hele weg te gaan met zijn erbarmelijke isolatie van private woningen, maar sommige andere landen doen het daar al uitstekend. We kunnen meer investeren in de productie en distributie van groene energie, maar die investeringen vragen tijd en geld. De volledige groene energievoorziening met meer lokale productie en slimme netwerken is voorlopig toekomstmuziek. We moeten zo snel mogelijk in de juiste richting stappen, maar in afwachting zullen we verplicht zijn meer gebruik te gaan maken van andere fossiele brandstoffen dan olie (steenkool en gas), of andere olieleveranciers. Steenkool ligt erg moeilijk vanwege de enorme uitstoot van CO2. Het lijkt dus te gaan neerkomen op meer gas en andere olieleveranciers. In beide gevallen komt Rusland nadrukkelijk in beeld.

Rusland is nu al met ruime voorsprong de grootste energieleverancier aan de EU. Die rol zal in het licht van de huidige (r)evoluties alleen maar groter worden. Men kan zich afvragen of die afhankelijkheid van Russische energie niet gevaarlijk is. Rusland heeft de levering van energie immers al verschillende keren politiek uitgespeeld tegenover een aantal buurlanden (Georgië, Oekraïne, Wit-Rusland, de Baltische Staten), en de Europese Unie is daar in het geval van de conflicten met Oekraïne onbedoeld het slachtoffer van geworden. Voor de Europese Unie zijn de energierelaties met Rusland dan ook van cruciaal belang en dat blijkt uit de onderhandelingen die de beide blokken met elkaar voeren en de akkoorden die ze met elkaar sluiten.

Maar de vrees dat Rusland de kraan naar de EU zou dichtdraaien om politieke redenen is niet gegrond. De Russische economie en de Russische politieke elite zijn erg afhankelijk van de energie-inkomsten uit Europa, omdat het grootste gedeelte van die energie-export via pijplijnen verloopt en die leiden nu eenmaal grotendeels naar Europa. Een sterke daling van de olieprijs zorgt in Rusland onveranderlijk voor een gat in de overheidsbegroting, een waardedaling van de roebel en zware economische en politieke problemen. Rusland probeert wel zijn energieafhankelijkheid te verminderen, maar dat lijkt voorlopig niet echt goed te lukken, getuige daarvan de zware economische crisis in 2009.

Gazprom inefficiënt
Daarmee wil ik zeker niet gezegd hebben dat onze afhankelijkheid van Russische energie zonder risico is, wel integendeel. Maar voor mij zit het risico niet zozeer in de kans dat de kraan wordt dichtgedraaid, want dat zou Rusland zelf ook onmiddellijk in het diepe storten, maar wel dat het minder en minder zeker is dat Rusland de gevraagde energie ook effectief zal kunnen leveren. De volledige Russische gasexport en het grootste gedeelte van de Russische productie zijn in handen van Gazprom, een gigantisch bedrijf dat je misschien nog het best kunt omschrijven als 'het ministerie van Gas'. Ondanks de enorme Russische gasvoorraden is Gazprom zo spectaculair inefficiënt dat de gasprijzen in sommige gevallen in Rusland reeds hoger liggen dan in de exportmarkten.

Er worden nauwelijks nieuwe velden ontdekt, weinig nieuwe velden ontgonnen en de oude megavelden die Gazprom heeft geërfd uit de tijd van de Sovjet-Unie raken langzaam uitgeput. Buitenlandse investeerders schrikken terug voor de politieke inmenging in Russische gasprojecten en de bijbehorende onzekerheid over de eigendomsrechten op hun investeringen. Een vergelijkbaar probleem dient zich aan in de oliesector, waar het grootste staatsbedrijf Rosneft het ook uitzonderlijk slecht doet op alle genoemde vlakken. De laatste keer dat Rosneft zijn productie ernstig kon laten stijgen, was toen het op twijfelachtige wijze de belangrijkste productieactiva van Yukos kon overnemen. De voormalige topman en grootste eigenaar van Yukos, Michael Khodorkovski, slijt nu zijn tijd in de gevangenis op beschuldiging van belastingontduiking na een bizar proces.

Hopelijk heeft het Russische regime ook zelf door dat het zo niet verder kan. Hoog tijd voor Rusland om zijn energiebeleid drastisch om te gooien of anders komt ook de EU in de problemen.