Onze openbare financiën zijn vooralsnog als een versleten auto: te duur, en onverantwoord om mee verder te rijden, betoogt Matthijs. Herman Matthijs doceert overheids-begrotingen aan de (VUB).

De politieke onderhandelaars hebben een akkoord bereikt over een aanpassing van de financieringswet. Het algemene principe moet nog concreet worden ingevuld. Wij helpen de politici graag, maar eerst een stukje geschiedenis. De bijzondere financieringswet van 16 januari 1989 regelt de financiering voor de drie gewesten en de twee grootste gemeenschappen. In de gewone wet van 31 december 1983 worden de financiele middelen vastgelegd voor de Duitstalige Gemeenschap. Een deel van de financiering van het Brussels Gewest wordt dan weer vastgelegd in de bijzondere wet van 12 januari 1989 met betrekking tot de Brusselse instellingen.

De huidige financiering is een stelsel geworden dat zich kenmerkt door een gebrek aan transparantie, duidelijkheid en eigen fiscale verantwoordelijkheid. Bovendien is er ook het probleem van de talrijke heterogene pakketten ten aanzien van de middelen en de bevoegdheden, die de onduidelijkheid in de hand werken. Trouwens, homogene pakketten zijn per definitie goedkoper. Vandaag zijn er teveel bevoegdheden op het federaal, gemeenschaps- en gewestelijk niveau. Verkwisting van belastingsgeld. 
In de aanloop naar de verkiezingen van 13 juni is er langs Vlaamse zijde door de meeste politieke partijen geijverd voor een confederale staatshervorming. Terecht werd er gewezen op de onwerkbaarheid van de 'Bijzondere Financieringswet' (BFW). Twee maanden na die verkiezingen wordt die problematiek op tafel gegooid tijdens de preformatie. Had men daar beter niet vroeger over gecommuniceerd? Want inderdaad, een staatshervorming in dit land is steeds gerelateerd aan geld.
 
In feite zijn er twee mogelijkheden voor de financiering: voortwerken in de huidige BFW of een nieuw systeem invoeren dat de nadruk legt op eigen verantwoordelijkheid met een stelsel van solidariteit.
Meer responsabilisering inbrengen is voortwerken in het huidige stelsel van de BFW. Het is maar de vraag of de Vlaamse kiezer daar van onder de indruk zal zijn. De kiezer heeft op 13 juni gekozen tegen het huidige federale model, dat niet meer functioneert. Uiteraard willen de burgers een politiek systeem dat werkt en op zijn minst de huidige welvaart garandeert.
 
Ook in Vlaanderen moet men zich hierover vragen stellen. Denken we maar aan het feit dat de Amerikaanse investeringen de laatste jaren grotendeels naar Wallonië zijn gegaan. Ook de talrijke mobiliteitsproblemen, het geblokkeerde BAM-dossier en de toestand van de autosnelwegen, komen het investeringsimago niet ten goede.
Het huidige systeem komt er op neer dat zowat 20 procent van de budgettaire middelen zelf wordt geïnd door de gewesten en 80 procent afkomstig is van federale dotaties. Hier moet wel worden vermeld dat ook Vlaanderen er niet in slaagt om de zogenaamde twaalf gewestelijke belastingen zelf te innen. Wil men het financieringsstelsel fundamenteel wijzigen, dan moet die 20 procent danig verhoogd worden.
 
Een eigen financiële verantwoordelijkheid houdt ook in dat de deelstaten zelf instaan voor de regelgeving en de inning van eigen belastingen. In het huidige BFW stelsel hebben de gemeenschappen zelfs geen enkel eigen financieel middel. Vraag blijft na gisteren hoe ver men écht zal gaan in de hervorming.
 
Nieuw stelsel
Een nieuw financieringsmodel moet dan ook een federale en een confederale invalshoek hebben om tegemoet te komen aan alle verlangens. Zo kunnen de btw-ontvangsten en accijnzen in de federale schatkist blijven. De vennootschapstaks kan federaal worden geïnd om vervolgens voor een belangrijk deel overgeheveld te worden naar de gewesten. Naast de gewestelijke belastingen zou de personenbelasting volledig in handen komen van de gewesten.
Het stelsel van de sociale zekerheid voorziet ook in een solidariteit, naast de financieringswet. Een budgettair solidariteitssysteem kan worden gefinancierd via de federale begroting en door de rijkere regio's lees: Vlaanderen. Maar het kan niet meer de verderzetting zijn van het huidige stelsel binnen het BFW-kader. Want het moet onderstreept dat dit huidige systeem pervers werkt en de armere gewesten geen enkele stimulans geeft om weer te groeien. Ook een probleem is dat twee van de drie gewesten in aanmerking komen voor solidariteit.
 
Voor de financiering van de staatshervorming is het noodzakelijk dat er homogene pakketten komen voor gemeenschappen en gewesten, want dat verhoogt de budgettaire verantwoordelijkheid en doorzichtigheid. Hier moet ook gewezen worden op onwerkbare situaties, zoals de arbeidsbemiddeling die bij de gewesten zit en de uitkeringen die federaal zijn.
 
Bovendien zijn er nog veel bevoegdheden naar de gewesten over te dragen ik denk aan de huurwet, de brandweer, de politie.
De mensen moeten ook zién dat bevoegdheden verschuiven en beter gaan werken. De sanering van de federale uitgaven kan verder gaan door de vraag te stellen waarom uitgaven als grootsteden- en wetenschapbeleid nog in de algemene uitgavenbegroting van het rijk worden opgenomen.
 
En waar de onderhandelaars nog niets over beslist hebben: de 25 miljard euro die op bevel van Europa gesaneerd moet worden. Dat gegeven weegt ook op de financiering van de staatshervorming. Zo'n sanering leidt tot een collectieve verarming van de maatschappij en dat kan alleen maar worden opgevangen door een beter beheer van alle overheden in dit land.
 
Onze financiën functioneren als een versleten wagen: duur in het onderhoud, onverantwoord om mee verder te gaan. Of de onderhandelaars het helemaal begrepen hebben valt nog af te wachten.