Speciale aidsprogramma's hebben in Afrika miljoenen mensenlevens gered. Om die positieve evolutie vol te houden moeten we dringend investeren in de uitbouw van de basisgezondheiszorg. Luc Van Leemput, Kristof Decoster, Marie Laga, Wim Van Damme zijn onderzoekers aan IHAC, het ITM HIV/AIDS Center van het Instituut voor Tropische Geneeskunde, Antwerpen.

Op dit ogenblik vindt de 18de Internationale Aidsconferentie plaats in Wenen, Oostenrijk, met als thema 'Rights Here, Right Now'. Een bont gezelschap van tienduizenden, wetenschappers, politici, lobbyisten, dragers van het virus, vertegenwoordigers uit de non-profit en van de farmaceutische en medische industrie steken gedurende een week de hoofden bij elkaar om te brainstormen over de evolutie van de epidemie, de laatste ontwikkelingen in de medische wetenschap voor preventie en behandeling van de ziekte, en de successen en blijvende uitdagingen van interventieprogramma's.

Er is de jongste jaren ontegensprekelijk vooruitgang geboekt bij de aanpak van de epidemie. De internationale aandacht nam exponentieel toe, onder meer door het succesvolle lobbywerk van onze landgenoot Peter Piot. Die pleitte als directeur van het aidsprogramma van de VN voor een 'uitzonderlijke operationele aanpak' van de epidemie, en dat viel niet in dovemansoren. Er werden aanzienlijke middelen gemobiliseerd. Onder druk van patiëntengroepen, ngo's en beroemdheden als Bill Clinton, daalden de prijzen van veel gebruikte virusremmers sterk, waardoor ook in ontwikkelingslanden behandelingen op grote(re) schaal financieel haalbaar werden. Anno 2010 staan wereldwijd ongeveer 4 miljoen mensen op een antiretrovirale behandeling, tienmaal meer dan eind 2003. Combinatiepillen deden het aantal dagelijks in te nemen pillen sterk dalen. De therapietrouw van de patiënten nam logischerwijs toe. Vooral in landen met een hoge besmettingsgraad en een acuut tekort aan gezondheidspersoneel, is ook intens gezocht naar 'demedicalisering' van de zorg. Die is in toenemende mate de verantwoordelijkheid geworden van verpleegkundigen, leken en de zieken zelf.

Mede hierdoor lijken hiv en aids stilaan herleid tot een chronische ziekte in plaats van een doodvonnis, en ogen de vroegere doemscenario's wat achterhaald: destabilisering of zelfs omverwerping van politieke systemen, bevolkingsimplosies, economische ondergang... De aanpak van de epidemie is op een kruispunt aanbeland. Er gaan stemmen op om de 'uitzonderlijke status' van aids op te heffen en om de aidsprojecten gewoon te integreren in de algemene gezondheidssystemen.

Addertjes onder het gras
Dat klinkt logisch, maar er schuilen toch behoorlijk wat addertjes onder het gras. In eerste instantie blijft de uitdaging aanzienlijk. Ondanks de ontegensprekelijke successen zijn er volgens de VN wereldwijd meer dan 33 miljoen mensen besmet, waarvan 15 miljoen in een vergevorderd stadium van de ziekte. Die laatsten hebben op korte termijn virusremmers nodig om te kunnen overleven, maar slechts een op de drie heeft toegang tot behandeling. Er is nog geen vaccin aan de horizon, en tot zolang blijft het aantal besmettingen schrikbarend hoog. In 2008 werden opnieuw 2,7 miljoen mensen besmet, veel meer dan er aan een behandeling begonnen. Zeker in landen met een hoge besmettingsgraad, soms tot 30 procent, blijven uitzonderlijke maatregelen nodig.

Tegelijkertijd kunnen veel arme landen niet eens de uitbouw van hun basisgezondheidszorg betalen, laat staan dat ze de middelen zouden hebben om de aidsprogramma's erin te integreren. En de steun die ze het jongste decennium kregen, was hoofdzakelijk voor programma's tegen aids, en in mindere mate tuberculose en malaria, die dikwijls parallel aan de bestaande gezondheidszorg opereren, en er soms de beste werkkrachten uit weghalen. Het is naïef om te hopen dat die algemene en vaak verwaarloosde zorgsystemen op korte termijn alle aidsprojecten kunnen integreren, zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat de huidige geldstromen voor aids integraal naar het algemene staatsbudget voor de gezondheidszorg zouden gaan.

Bovendien begint de economische crisis ook in het wereldje van de ontwikkelingshulp sporen na te laten. Verschillende westerse landen wekken de indruk eerder gemaakte beloftes niet na te zullen komen. Sommige ontwikkelingslanden krijgen het al lastig om de bestaande behandelingen te blijven betalen. In landen als Oeganda is volgens Artsen zonder Grenzen al een rem gezet op het opstarten van nieuwe behandelingen. Bovendien gaan er in landen als de Verenigde Staten stemmen op om voorzichtiger om te springen met bilaterale hulpverlening voor chronische ziekten, lees aids. Als je die hulp bij een of andere onenigheid wil stopzetten, ga je immers letterlijk over lijken, een imago dat zelfs een supermacht liefst wil vermijden.

Effectieve integratie van aidsprogramma's lijkt ons uitsluitend mogelijk als er voldoende geld komt voor algemene gezondheidssystemen. Niet dat geld alles oplost, maar het is wel de noodzakelijke hefboom om een dynamiek op gang te brengen. Na de 'uitzonderlijke aanpak' van aids, is het hoog tijd voor een nieuwe 'uitzonderlijke strategie', ditmaal gericht op het opkrikken en beter doen functioneren van algemene gezondheidssystemen. Als we willen dat een basisfinanciering van circa 35 euro per hoofd van de bevolking er komt, het minimum volgens de Wereldgezondheidsorganisatie, dan is een veelvoud van de huidige internationale hulp voor gezondheidsorg nodig. Dat is gemakkelijk haalbaar als westerse regeringen hun decennia-oude belofte zouden respecteren om 0,7 procent van het bruto binnenlands product te besteden aan internationale hulp. Maar er zal waarschijnlijk eerst nog veel water door de Donau moeten stromen. Of zorgt de conferentie in Wenen voor een nieuw elan? Virusremmers voor aids behoren tenslotte tot de lijst van essentiële medicijnen, en de toegang daartoe is, naar verluidt, een mensenrecht. Rights here, right now?