Bart Kerremans zag een vastberaden president tijdens zijn eerste State of the Union. Kerremans is professor internationale relaties en Amerikaanse politiek aan de KU Leuven. Barack Obama heeft het er in zijn eerste State of the Union als president voor het Amerikaanse parlement in Washington behoorlijk goed af gebracht, vindt Bart Kerremans.

Het was een belangrijk moment voor Barack Obama, de State of the Union-toespraak van woensdagnacht. Hij moest tonen dat hij nog greep heeft op zijn beleidsagenda, nu de afgelopen maanden gebleken was hoe gemakkelijk die te blokkeren was in het Amerikaanse Congres. En ook zijn populariteit had dringend een zetje nodig.

Het werd een speech waarin Obama opnieuw een lans brak voor verandering, maar dit keer met oog voor wat fout was gelopen tijdens zijn eerste presidentiële jaar. Het werd een speech die rekening hield met de verschillende spelers die zullen bepalen wat Obama"s presidentschap zal opleveren en die dus duidelijk aangaf dat hij zeer goed beseft waar de hindernissen zich bevinden. Een blauwdruk als het ware van hoe Obama zijn eigen eerste jaar als president ziet, wat hij van dat jaar geleerd heeft en hoe hij daar in zijn tweede jaar lessen uit wil trekken.

Dus maakte Obama een balans op van zijn eerste jaar, om daarbij te beklemtonen dat er meer was gerealiseerd dan velen dachten. Ook beklemtoonde hij dat hij een zeer moeilijke situatie had geërfd van zijn voorganger, zowel inzake economie als begroting.

Dubbele paradox
Obama speelde daarmee in op twee paradoxen in zijn nog jonge presidentschap. De eerste paradox heeft betrekking op het stimuleringspakket van 787 miljard dollar dat in februari 2009 door het Congres aangenomen werd. In feite was dat voor Obama een groot succes. Het ging immers om een omvangrijk pakket met tal van maatregelen die de economie nieuw leven moesten inblazen. Maar in het pakket zaten zoveel verschillende maatregelen dat ze eigenlijk grotendeels voor de buitenwereld verborgen bleven. Zo waren er de investeringen in infrastructuur, hernieuwbare energie en onderwijs. En er waren de belastingvoordelen voor kmo"s. Weinigen zagen dat echter. Voor velen ging het in het pakket louter om veel geld, dat tegelijkertijd een groot gat in de Amerikaanse begroting sloeg. In zijn State of the Union probeerde Obama dat alvast recht te zetten.

En dan is er die tweede paradox, die nog zwaarder weegt. Obama werd verkozen vanwege de financiële en economische crisis en de angst daarvoor. Dat vormde het beslissende element in zijn succesvolle race naar het Witte Huis. Maar nu hij er zelf de bewoner van is, groeit het aantal Amerikanen dat in hem de medeoorzaak van die crisis ziet. Hoe langer de werkloosheidscijfers hoog blijven, hoe sterker die dynamiek zal worden. De economische crisis wordt langzaam maar zeker "Obama"s crisis". Velen hebben hem dan ook op het hart gedrukt dat hij krachtiger de schuldige van de crisis moet aanwijzen: zijn voorganger. Dat deed hij woensdagnacht ook.

Ondertussen maakte de State of the Union ook duidelijk dat Obama zeer goed beseft dat de Republikeinse strategie om systematisch alle steun aan zijn beleid te weigeren, succes begint te oogsten. Hoe kun je een "veranderingspresident" beter ondermijnen dan door elke mogelijke verandering te blokkeren? Vanuit het perspectief van de Republikeinen valt het best te begrijpen. Voor hen is het bijna een politieke overlevingsstrategie.
En de interne verdeeldheid van de Democraten helpt hen daarbij. Niet dat de Republikeinen geen last van verdeeldheid hebben. Maar in hun verzet tegen Obama zijn ze tot nu toe eensgezind gebleven. In de Senaat had dat het meeste succes.

Daar hadden de Democraten elke stem uit eigen rangen nodig om de blokkeringsstrategieën van hun Republikeinse tegenstanders te kunnen omzeilen. Met de deelverkiezing vorige week in Massachusetts en de Republikeinse overwinning aldaar, zullen de Democraten op zijn minst één Republikeinse senator aan hun kant moeten krijgen. Dat beseft Obama maar al te goed. Hij speelde er handig op in. Hij wees de Republikeinen erop dat ze nu medeverantwoordelijk zijn voor het regeringsbeleid. Maar tegelijkertijd probeerde hij in zijn bewoordingen en voorstellen voor een deel aan de Republikeinse verzuchtingen tegemoet te komen, onder meer inzake de beheersing van de overheidsuitgaven.

Die aandacht was er ook omwille van de meer conservatieve Democraten. Zij mogen dan partijgenoten van Obama zijn, het afgelopen jaar hebben ze hem meer dan eens kopzorgen bezorgd, en dat met de hete adem van een groeiend aantal zogenaamd onafhankelijke kiezers in hun nek. In 2010 zal dat niet minder zijn, want er staan Congresverkiezingen voor de deur. Opnieuw moet de nadruk op begrotingsdiscipline daaraan tegemoetkomen.

Meer leiderschap
Bij de linkervleugel van Obama's partij wordt men er echter stil van. Die ziet het voorstel van de drie jaar durende bevriezing van de overheidsuitgaven die in de State of the Union opdook niet zitten. Maar ook daarop had Obama een antwoord. Hij zou zwaar inzetten op de Jobwet en zijn 154 miljard dollar die het Huis van Afgevaardigden in december goedkeurde. En de hervorming van de gezondheidsverzekering zou sowieso een prioriteit blijven. Ook een betaalbare toegang tot het hoger onderwijs zou als thema centraal gesteld worden. En als klap op de vuurpijl zou hij ook het voortouw nemen in de wetgeving over de toegang van homo"s tot het leger.

Kortom, uit zijn eerste jaar heeft Obama geleerd dat tal van hardnekkige hindernissen omzeild moeten worden om zijn agenda van verandering te kunnen realiseren. En hij weet dat velen van zijn aanhangers ongeduldig zijn en meer leiderschap van hem verwachten. Anderen zijn knap onrustig geworden door de financiële consequenties van zijn beleid. In zijn State of the Union heeft Obama alvast aangegeven hoe hij dat alles wil aanpakken, hoe hij de gematigde en linkervleugel van zijn partij op één lijn wil krijgen en hoe hij hoopt enkele Republikeinen aan boord te kunnen hijsen.

Het maakt in elk geval duidelijk dat hij voor verandering wil blijven gaan. Of de rest van Washington daar na het stilvallen van het applaus ook zo over denkt, valt evenwel af te wachten.