Tussenstand: Het leven kan wreed zijn, de Wetstraat hardvochtig

Walter Pauli is politiek commentator van De Morgen.

Herman Van Rompuy (CD&V) wordt mogelijk opgevolgd door zijn partijgenoot Yves Leterme. En dat zorgt voor onrust. Leterme is niet alleen de voorganger en de partijgenoot van Van Rompuy, maar ook zijn antithese. Zeker sinds zijn verkiezing als Europees president is de pers bijzonder mild voor Van Rompuy. Over Leterme word nog altijd in de meest negatieve bewoordingen gesproken. Een permanent gevoel van mislukking is zijn aura, en dat speelt zeker mee in de terughoudendheid van de andere partijen om hem zomaar als de nieuwe eerste minister te aanvaarden.

De geschiedenis kan dus wreed zijn, en de politiek is per definitie hardvochtig. Op het eerste gezicht zou Yves Leterme een doublure van Herman Van Rompuy geweest kunnen zijn. Beiden zijn in een eerste contact gereserveerd en afstandelijk, maar kunnen vervolgens best charmant en grappig uit de hoek komen. Beiden hebben best wat brains: economist Van Rompuy werkte bij de studiedienst van de Nationale Bank, jurist Leterme ging aan de slag als adviseur bij het Rekenhof en als administrateur bij het Europese Parlement. Beiden zijn wielerliefhebbers, zelfs kenners.

En beiden hebben (veel) ambitie. Alleen wordt de ene daarop afgerekend, en de andere niet. Yves Leterme betaalt er zijn prijs voor. Hij werd in redelijk snel tempo (adjunct-)partijsecretaris, fractieleider in de Kamer, partijvoorzitter, Vlaams minister-president, federaal minister van Institutionele Hervormingen, Begroting en Mobiliteit, eerste minister en minister van Buitenlandse Zaken - we tellen een paar formateurschappen niet mee. Het gros van die carrière maakte hij in een korte tijdspanne van een jaar of zes, zeven. Kamiel Huysmans deed er een decennium of twee, drie over om een vergelijkbaar palmares te verzamelen.

Herman Van Rompuy timmerde wat langer aan de weg maar deed dat even beslist als zijn vriend Yves. Hij was directeur van de CVP-studiedienst Cepess, staatssecretaris van Financiën en KMO, CVP-partijvoorzitter, minister van Begroting en vicepremier, senator en volksvertegenwoordiger, voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers, en uiteindelijk federaal eerste minister. Zo'n politiek palmares haalt een mens niet alleen binnen met intelligentie, talent of kunde. Dat kan niet zonder een vorm van brandende ambitie.

Maar de ene zijn ambitie en carrière worden als nuttig gezien, als dienstbaar voor het land, zijn regering en zijn partij. De ander zijn ambitie wordt als bedreigend ervaren, als destructief voor het algemeen welzijn. Zou het kunnen dat het verschil in beoordeling komt door het feit dat de ene electoraal weinig voorstelt (zelfs toen hij partijvoorzitter was, in 1991, kon/wilde/mocht Van Rompuy niet eens lijsttrekker zijn, en stelde hij zich tevreden met de plaats van eerste opvolger), en de andere een van de grootste electorale kanonnen is sinds Leo Tindemans?

Yves Leterme leidde zijn partij - zij het in kartel met N-VA - naar landslide-verkiezingsoverwinningen in 2004 en 2007. Het is in deze applaustijden voor Herman Van Rompuy nog nergens geschreven, dus het mag hier herhaald worden: Van Rompuy is altijd een man van de slipstream geweest. Van Robert Houben, Leo Tindemans en Jean-Luc Dehaene. En op het einde van zijn dagen van Yves Leterme. Zonder de vele honderdduizenden voorkeursstemmen van Yves Leterme had CD&V sinds 2007 nooit het premierschap kunnen claimen op de (in zetels grotere) liberale familie. Zonder de electorale kracht van Yves Leterme was Herman Van Rompuy nooit eerste minister kunnen worden (zonder diens flaters bij de Fortis-saga trouwens ook niet, maar dat is een ander verhaal), en dus ook nooit 'president' van de Europese Unie. Van Rompuy heeft zijn leven lang altijd eerst een ander nodig gehad om zijn eigen kwaliteiten tot hun recht te laten komen.

Paarse Leterme
Yves Leterme is, als waardige zoon van een West-Vlaamse middenstander, veel meer een selfmade-man. Als hij straks terug zou komen als eerste minister, is dat trouwens een uiting van de wil, via verkiezingen, van het soevereine volk: bij de vorige federale verkiezingen was de man die wederom klaarstaat als federaal premier de enige met een feitelijk plebisciet achter zijn naam.

Zijn populariteit was ook verwoestend voor de positie van de andere grote Vlaamse partijen. Bij de Vlaamse verkiezingen in 2004 deed hij de paarse droom uiteenspatten en haalde hij Steve Stevaert neer. Bij de federale verkiezingen in 2007 brak hij ook effectief de paarse meerderheid en lag Guy Verhofstadt er. Twee politici die in hun familie geassocieerd werden met inhoudelijke vernieuwing, persoonlijk charisma, electoraal succes, politieke macht en maatschappelijk aanzien. Twee keer simpeltjes weggespeeld door 'een man zonder eigenschappen'. Die reputatie moet abusievelijk zijn, gezien zijn resultaat. Maar ze is er wel.

Is het vermetel om te veronderstellen dat Letermes verschroeiende electorale potentie ook zijn politieke achilleshiel is? Zeker in liberale middens is er een haast onredelijke aversie tegen de man. Een weerstand die vooral te verklaren is door een diepe frustratie - perfect vergelijkbaar met de anti-Stevaertgevoelens bij de groenen in 2003. Stevaert was erg groen, Leterme was - is - als politicus veel paarser dan Van Rompuy. Inhoudelijk zijn er dus weinig redenen waarom liberalen wel goed zouden kunnen werken met Herman Van Rompuy en niet met Yves Leterme. Lees zijn boek Leterme uitgedaagd er maar op na. Zijn lof op een groot aantal verwezenlijkingen van paars is authentiek.

Leterme dankte in dat boek paars trouwens op zijn blote knieën omdat alleen zo de CVP kon vervellen en moderniseren tot CD&V, en minstens gedeeltelijk 'verpaarsen'. De partij die, onder partijvoorzitterschap van Herman Van Rompuy trouwens, nog oorlog voerde tegen de abortuswet van Lucienne Herman Michielsen, is onder Leterme de facto een formatie geworden die niet (meer) moeilijk doet over euthanasie of het homohuwelijk. Zie ook het recente voorstel, nota bene van een Limburgse CD&V'er, om de seksuele meerderjarigheid te verlagen.

Goed, de ouderwetsere Van Rompuy heeft meer zelfrelativering dan de modernere Leterme, en dat scheelt in de dagelijkse politiek een slok op de borrel. Maar hebben paarse kopstukken als Guy Verhofstadt of Karel De Gucht zich ooit laten betrappen op een te veel aan zelfrelativering? Maar dat is allemaal van geen tel als het aankomt op de appreciatie van Yves Leterme. Toen het nieuws circuleerde dat hij mogelijk zou terugkeren als eerste minister, circuleerde er prompt een facebook-petitie 'Nie wieder Yves'. Bij de ondertekenaars: overambitieuze Open Vld'ers als Frederik-Willem Schiltz en Annick De Ridder. Want ondanks de officiële communiqués dat de persoon van de nieuwe premier geen punt is, blijft dat is de echte uitdrukking van de liberale onderbuik: laat Leterme maar kermen.

Niet alleen van Open Vld, trouwens. Dat is meteen het enigma-Leterme. De man kan kiezers verleiden, maar zo moeilijk coalitiepartners. Hij wekt een 'over mijn lijk'-tegenstand op, vooral bij de liberalen en de Franstaligen. Hetgeen een particulier politiek probleem vormt voor iemand die een coalitie moet vormen die, behalve uit zijn eigen CD&V, verder alleen maar bestaat uit liberalen en Franstaligen.

Vijf minuten
Mogelijk is de echte reden van de aversie tegen Yves Leterme, dezelfde als die tegen Guy Verhofstadt in de jaren negentig, of tegen Steve Stevaert begin van dit decennium. Dat had niet alleen te maken met 'te veel stemmen'. Wel met 'te zeer verwijderd van de Wetstraatconsensus'. Verhofstadt had in zijn Burgermanifesten nooit het begrip van de 'uittreding uit de staat' mogen voorstellen en alle consequenties van dien. De andere partijen konden niet anders dan die VLD negeren, tot ze bereid was haar eigen programma uit te zweten, tenminste dat deel dat buiten de politieke consensus stond.

Stevaert zat op de rand met zijn gratisverhaal. Niet met gratis onderwijs of gratis openbaar vervoer, maar met het ook door de belachelijke huisvlijt van sommige sp.a'ers karikaturale beeld van 'gratis': de burger als onverantwoorde consument van de overheid. Tegen 'gratis' konden de andere partijen niet opbieden, ze konden er over onderhandelen, want ze delfden toch altijd het onderspit.

Leterme heeft datzelfde taboe over zich afgeroepen met zijn 'vijf minuten politieke moed' om B-H-V en wie weet het halve land te splitsen. Zijn boodschap: over belangrijke communautaire thema's moet je eigenlijk niet onderhandelen. Ook dat is een fundamentele negatie van de politieke consensus in dit land. En dus moet Leterme doen wat Verhofstadt hem voordeed (eerst de woestijn in, vervolgens zich redelijk opstellen) en waarvoor Stevaert bedankte (die verliet de Wetstraat en kapte intussen met de politiek).

Of Leterme wil of niet, hij zal de volgende weken zijn gang naar Canossa moeten gaan. Hij mag van PS en MR (en ook wel Open Vld) premier worden, als hij maar een B-H-V-hervorming slikt die niet overeenkomt met wat hij aan de kiezer propageerde. CD&V dient een politieke prijs te betalen, net zoals Yves Leterme zal moeten werken volgens de cadans van de consensusdemocratie. Een eerste minister staat namelijk niet boven de politiek: hij buigt het hoofd voor de wetten van de Wetstraat. Wie dat weigert, breekt zichzelf de nek. In die zin heeft Leterme zijn eigen politiek overleven ook zelf in de hand.
Mogelijk is de echte reden van de aversie tegen Yves Leterme, dezelfde als die tegen Guy Verhofstadt in de jaren negentig, of tegen Steve Stevaert begin van dit decennium. Dat had niet alleen te maken met 'te veel stemmen'. Wel met 'te zeer verwijderd van de Wetstraatconsensus'