N-VA-voorzitter Bart De Wever over hoe immigratie dwingt om "aan de slag te gaan met het begrip identiteit." "Is het niet wraakroepend dat wij, bijna een halve eeuw na de grote migratiegolf uit het Middellandsezeegebied, nog zo weinig weten over de geschiedenis van die landen en van de migratie zelf? Dat vrijwel geen enkele "autochtone" Belg ook maar een notie Arabisch of Berbers kent?", schreef historicus Marnix Beyen in een opiniestuk (DM 18/11). Hij stelde daarin voor om het concept identiteit te vervangen door de "dynamische notie identificatie". De Wever gaat niet mee in dat discours.

De Franse president stelt aan zijn landgenoten een ogenschijnlijk overbodige vraag: wie zijn wij Fransen eigenlijk precies? Aanleiding voor zijn vraag is niet de dringende noodzaak aan een definitie van de Franse identiteit voor de Fransen zelf, maar wel het vraagstuk van de integratie van nieuwkomers. Waaraan moeten die eigenlijk voldoen om (h)erkend te worden als Fransen?

Uit de talrijke reacties op het radiodebat over identiteit tussen Geert van Istendael en ondergetekende - onder meer van nieuwkomers die zich erover beklaagden dat ze zichzelf wel als Vlaming of Belg beschouwen maar nooit als zodanig worden (h)erkend door hun medeburgers - blijkt dat dit debat ook bij ons aan de orde is. Het duidt op de nogal chaotische kentering die al enkele jaren bezig is in de elitaire consensus over dit thema. We sluiten een periode af waarin de komst van nieuwkomers en de problemen die daarmee gepaard gingen enkel in sociaal-economische termen mochten worden geduid en benaderd. Culturele verschillen werden met een grootmoedig cultuurrelativisme - of was het een veredelde onverschilligheid? - terzijde geschoven. Tenslotte was het bon ton om identiteit af te doen als een uitvinding van de negentiende-eeuwse burgerij die daarmee in de overgang van het ancien régime naar de burgerdemocratie haar greep naar de macht kon legitimeren.

Hol verhaal
Identiteit werd afgedaan als het product van een contingente verbeelding die de mensheid in de 21ste eeuw best achter zich kon laten om te evolueren naar het walhalla van de volledige zelfbeschikking van het individu onder de vlag van het wereldburgerschap. Een hol verhaal, waaraan uiteraard nooit een ethische of democratische praxis verbonden werd. Het is goed om je met iedereen in de wereld evenzeer verbonden te voelen, zolang je maar niet gevraagd wordt om met iedereen je inkomen te delen en zolang je niet moet aanvaarden dat armere wereldburgers je via een democratische stemming tot iets zouden kunnen verplichten.

De ontkenning van identiteit ging naar een hoogtepunt na de val van de Muur. Alle conflicten in de wereld werden daardoor uit het oost-westschema gehaald en voortaan geduid als het resultaat van kwalijk nationalisme. Het beklemtonen van identiteit ging gelden als een hobby van achterlijke en potentieel gevaarlijke lieden. In Vlaanderen ging dit verder dan elders. Identiteit was in de Belgische context immers al nooit een vanzelfsprekendheid gezien de strijd tussen de oude Belgische natie en opkomende Vlaamse natie als verstrekkers ervan. Veel voorvechters van de keuze voor Vlaanderen situeerden zich daarbij dan nog in de uitgesproken rechterhoek. Dat versterkte de ontkenning van de Vlaamse identiteit tot een ongebreidelde zelfschaamte. Bij de viering van 700 jaar Guldensporenslag putten de kwaliteitskranten zich uit om deze mythe van ontstaan van de Vlaamse natie te deconstrueren.

Als feestlied koos de paars-groene Vlaamse regering voor het liedje "Vlaanderen Boven", want Vlaming zijn voelt alleen goed en ongevaarlijk aan als je de inhoud van die identiteit herleidt tot zelfspot.

Terwijl de culturele en intellectuele elite zich verwarmde aan de postmoderne non-identiteit, werd Jan met de pet in de steden echter geconfronteerd met steeds meer nieuwe bewoners voor wie identiteit en de sociale normen die daarvan uitgaan helemaal geen vervaagde begrippen waren en die hij bijgevolg helemaal niet evident kon (h)erkennen als medeburger. Toen zijn alarmkreten hierover door de elite slechts werden beantwoord met pleidooien tegen racisme, ging hij steeds meer stemmen voor die ene partij die de culturele samenlevingsproblemen wel serieus nam. Naarmate die partij groeide, nam de zelfschaamte bij de elite nog toe. Deze vicieuze cirkel ontlokte historicus Eric Defoort de oneliner dat identiteit afwijzen omdat er racisme bestaat even dom is als seks afwijzen omdat er pornografie bestaat. Je helpt er alleen de pornograaf mee.

Dit inzicht lijkt nu eindelijk stilaan algemeen verworven. En zo worden we vandaag dus eigenlijk door de immigratie gedwongen om opnieuw aan de slag te gaan met het begrip identiteit. Eerst en vooral is identiteit de basis van onze democratie.

Volkssoevereniteit dwingt ons immers te zeggen wie er behoort tot het volk en wie niet. Identiteit creëert een democratische gemeenschap die invulling geeft aan burgerschap. Het behoren tot de club heeft een vanzelfsprekende ethische dimensie, men is immers als individu verbonden met alle anderen en vice versa. Vlaming zijn we dus in wezen omdat de geschiedenis ons heeft gekneed tot een lotsgemeenschap van zes miljoen mensen die op ons lapje grond met elkaar een democratie vormen. Deze civiele gemeenschap rust echter ook op een culturele sokkel. Een louter civiele invulling van identiteit is bijgevolg onmogelijk.

In hun eigen voordeel
Van nieuwkomers mag verwacht worden dat zij zich deze culturele sokkel eigen maken. Het is trouwens in hun eigen voordeel, om- dat het ook de basis is voor een be- tere sociaal-economische mobiliteit. Daarvan is Sarkozy als zoon van een migrant het bewijs. Het mag niet de bedoeling zijn mensen uit te sluiten door de culturele invulling van identiteit zo te gaan definiëren dat ze de vrijheid van denken of expressie aantast. Maar als minimum mag men het verwerven van de taal vooropstellen, alsook het aanvaarden van de basiswaarden -vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit, pluralisme en respect- welke wij als verlichte samenleving steeds verder trachten te verdiepen.

Maar zolang als bepaalde academici blijven schrijven dat het volstaat als de autochtonen Berbers leren, is er nog een lange weg af te leggen. De ontkenning van identiteit ging naar een hoogtepunt na de val van de Muur. Alle conflicten in de wereld werden voortaan geduid als het resultaat van kwalijk nationalisme. Het beklemtonen van identiteit ging gelden als een hobby van achterlijke en potentieel gevaarlijke lieden.