De ontwaarding van de politieke macht

Socioloog en auteur Luc Huyse kan niet begrijpen waarom er nog geaarzeld wordt om verkiezingen te laten samenvallen. Uitstellen, in functie van komende verkiezingen, is nu zowat de meest voorkomende vorm van beslissen aan het worden, schrijft hij. 'Dat moet slecht aflopen.'

Politiek België is in de ban van 2011. De federale verkiezingen drukken al hevig op de strategiekeuzes in zowat elke partij. De CD&V ziet Yves Leterme als mogelijke opvolger van premier Van Rompuy, maar is niet zeker of hij binnen twee jaar wel goud waard zal zijn. De clan rond vader en zoon Michel knaagt aan de stoel van voorzitter Didier Reynders omdat hij volgens hen geen verkiezingen meer kan winnen. De kandidaten voor het voorzitterschap van Open VLD profileren zich als dé liberale stemmentrekkers van 2011. Groen! beloofde op het recente congres dat de partij niets te vrezen zal hebben van de kiesdrempel. Op 5 december brengt sp.a zo'n zeshonderd lokale voorzitters en secretarissen samen om de federale stembusslag voor te bereiden. De sombere schaduw van 2011 zorgt voor koortsaanvallen in de partijleiding van Vlaams Belang.
Zelfs de gemeenteraadsverkiezingen van 2012 spelen al mee. Zo zou Bart De Wevers kronkelige standpunt over de Lange Wapper te maken hebben met de komende strijd om de Antwerpse burgemeesterssjerp. Sommigen zien hem al, schijnt het, als de gedroomde uitdager van Patrick Janssens.

Op het eerste gezicht is daar allemaal niets mis mee. Vroeg begonnen is al half gewonnen, niet? Toch zitten er rare kanten aan die haast en spoed. De laatste jaren is de fixatie op verkiezingen uitgegroeid tot een obsessie, en niet alleen bij Didier Reynders. Die aandoening maakt, zoals men weet, mensen blind voor zo vele andere zaken van levensbelang. De heilzame neiging tot relativering verzwakt. Daar zit precies het probleem.

Verkiezingen zijn er om macht te verwerven. So far, so good. Maar hoe zwaar weegt die macht vandaag nog? En kunnen de bezitters van dat schaarse goed er nog iets mee doen?

Geen macht door verkiezingen
Er zou voor al die electorale opwinding, die voortdurend toeneemt, een ernstige reden moeten zijn. Anders valt dat toch niet te begrijpen. De verklaring kan alleen luiden dat verkiezingen veel macht opleveren, meer zelfs dan vroeger. Maar de realiteit spreekt dat tegen. De politieke beslissingen waar het echt om gaat hebben vandaag vele vaders: de Europese commissie en de lobbyisten die errond cirkelen, de Wereldbank en het Internationaal Muntfonds, de multinationale bedrijven, de financiële megaholdings, de VS en China. En ja, ook de mannen en vrouwen in onze regeringen en parlementen spelen nu en dan mee. Bijvoorbeeld als het over onderwijs, gezondheidszorg en verkeer gaat, al rukken ook hier de Europese bemoeienissen op.

Maar hoe kan een politicus van bij ons wegen op het beleid in grensoverschrijdende dossiers als de outsourcing van bedrijven, de drugshandel, de migratiestromen, het transport van nucleair afval, de opwarming van de aarde, de Russische maffia, de instabiliteit van de financiële markten, het terrorisme, genetische manipulatie? Het antwoord: hij of zij kan het niet of nauwelijks. In één gebied in het bijzonder, de lokale tewerkstelling, heeft het lot van de vestigingen van Janssen Pharmaceutica, Renault, Ford, Volkswagen, DHL en Opel dat op pijnlijke wijze gedemonstreerd. De macht van onze politici is gedevalueerd, zoveel is zeker. We zitten dus met een probleem. Hoe minder kracht en betekenis verkiezingen hebben, hoe meer tijd en energie de partijen eraan besteden. Een kanjer van een paradox is dat.

Te drukke electorale kalender
De snelle opeenvolging van verkiezingen zorgt voor een tweede ontwaarding van macht. Bekijk de electorale kalender van gisteren en van morgen: 2000 gemeentelijk, 2003 federaal, 2004 regionaal en Europees, 2006 gemeentelijk, 2007 federaal, 2009 regionaal en Europees, 2011 federaal, 2012 gemeentelijk, 2014 regionaal en Europees.

De tijd ontbreekt gewoon om macht om te zetten in stevig beleid. Wie vandaag aan zet is kan korte tijd later door de kiezer van het veld gestuurd worden. Coalities veranderen geregeld van kleur. De bemanning op sleutelposities wijzigt om de haverklap, ook al omdat toppolitici lenig overstappen van het ene niveau naar het andere. Kabinetsleden worden lang op voorhand van hun dossiers weggerukt om hun minister tijdig in polepositie te brengen voor weer een stembusslag. Wat politici na weer een verkiezing in handen hebben, lijkt steeds meer op het papieren geld van het Monopolyspel. Het is er wel, maar je kunt er zo bitter weinig mee kopen. In het beste geval dient het om gauw gauw wat te investeren in de benoeming van vertrouwelingen, de politieke variant van het bonussysteem dat in de banksector voor ravages heeft gezorgd.

In het leven van de politici zijn er nog nauwelijks periodes zonder electorale stress. De gevolgen daarvan wegen loodzwaar op de omgang met wat de wereld aan echte uitdagingen op de politieke agenda zet. Heikele dossiers worden zo verpakt dat ze, stilaan een staande uitdrukking, 'over de volgende verkiezingen te tillen zijn'. Daartoe dient onder meer het oneigenlijk gebruik van edele, want in de grondwet verankerde, spelregels zoals het lachwekkend beroep op de alarmbelprocedure in de B-H-V-zaak laat zien. De huidige premier was aangesteld om "de rit uit te doen tot na 2011", ook al een manier om de verkiezingsgod te dienen. En voor een frontale aanpak van de economische crisis is het wachten op de kiezer.
Uitstellen, in functie van komende verkiezingen, is nu zowat de meest voorkomende vorm van beslissen aan het worden. Dat moet slecht aflopen. Daarom is het niet te begrijpen waarom er nog geaarzeld wordt om verkiezingen zo veel mogelijk te laten samenvallen.

Pers niet vrijuit
Bij dat alles gaan de politieke redacties van de schrijvende en de audiovisuele pers niet vrijuit. Er is in de berichtgeving over de politiek vaak evenzeer sprake van een obsessieve aandacht voor verkiezingen. Maanden op voorhand slaat ook daar de koorts toe. Het gevecht om de beste plaatsen wordt breed uitgesmeerd in krantenpapier en in zendtijd. Week na week, dag na dag. De gebruikte terminologie liegt er niet om: "De moeder van alle verkiezingen!", "De strijd der titanen!" Dat verkiezingen vandaag ontwaarde macht opleveren, lijkt van geen tel te zijn. Die aanpak, zo zeggen de managers van de pers, levert lezers en luisteraars en kijkers op. Commercie dus. Maar dat niet alleen, zo is te vrezen. Die ontwikkeling, want het is een trend die pas in de late jaren tachtig van start is gegaan, doet ook vermoeden dat sommige journalisten de mentale ingesteldheid van de beroepspolitici hebben verinnerlijkt. Zij lijden in hun omgang met verkiezingen aan hetzelfde gebrek aan relativering. In dat geval vervaagt de kritische afstand die elke journalist zou moeten in acht nemen.