Ook bij ontbreken van echt politiek nieuws in deze herfstvakantie was speculatie hét thema in de Wetstraat: de mogelijke overgang van eerste minister Herman Van Rompuy (CD&V) naar het presidentschap van de Europese Unie. Officieel was Van Rompuy natuurlijk "geen kandidaat". Natuurlijk, want voor zo'n functie kandideer je niet. Echte kandidaten zwijgen tot ze worden "gevraagd". Een prachtig fin-de-carrière, een eer ook wel voor België en de christendemocratie in het bijzonder. Want de promotie van een CD&V'er tot Europees president is 'goed bestuur' met een strik errond.

En, zo leek de voorbije weken toch de ondertoon, het hele land gunt Van Rompuy wat hem overkomt. De man had in 2007 niet gevraagd om Kamervoorzitter te zijn en stribbelde in december 2008 al aardig tegen om eerste minister te worden. En nu staat hij olympisch kalm voor mogelijk de meest prestigieuze benoeming uit zijn loopbaan. Fantastisch toch voor de man?

Nou nou. Herman Van Rompuy had het imago van de vleesgeworden zin voor verantwoordelijkheid, en te zien aan zijn ranke gestalte vulde hij die vleeswording zelfs sobertjes in. Maar op het einde van zijn politieke leven lijkt hij even af te wijken van de principes die hij jarenlang beleed. De eerste minister van de federale regering, hoe dan ook de belangrijkste politicus van het land (al kan Van Rompuy bij deze beoordeling zelf wel een cynische kanttekening verzinnen), mag toch even overwegen of het staatsbestuur gediend is bij een voortijdig vertrek.
 
Stel dat Van Rompuy zou vertrekken, baan ruimen voor een Leterme II of, horresco referens, Thyssen I, dan zou dit betekenen dat het land sinds de federale verkiezingen van juni 2007, dus in goed twee jaar tijd, niet minder dan vier premiers zou hebben gehad, plus een handvol andere 'nummer ééns ad interim'. Lijsten we even op? Na de verkiezingen van 10 juni 2007 stonden volgende mannen aan het roer van het land: informateur Didier Reynders (juni-juli 2007), koninklijk verkenner Jean-Luc Dehaene (juli 2007), formateur Yves Leterme (juli-augustus 2007), verkenner Herman Van Rompuy (augustus-september 2007), formateur Yves Leterme (september-december 2007), regering-Verhofstadt III (december 2007-maart 2008), regering-Leterme I (die in juli 2008 al even crashte alvorens in december 2008 in het Fortisdebacle mee ten onder te gaan), verkenner Wilfried Martens (22-28 december 2008), waarna Herman Van Rompuy formateur werd en als nieuwe premier van de regering-Van Rompuy I op 31 december 2008 de regeringsverklaring voorlas in het parlement. En wie weet is er straks wéér een (in)formateur, weer een premier. Met natuurlijk weer een wissel van sommige ministersposten.
 
Discontinuïteit
Zelden ondergingen het land en de instellingen zo'n discontinuïteit in zijn beleid. Dat uit zich ook op allerlei ministeriële domeinen. Stel dat Yves Leterme (CD&V) de nieuwe premier zou worden, dan moet er een nieuwe minister van Buitenlandse Zaken komen. Dan zou dat departement in vier maanden tijd drie ministers kennen: Karel De Gucht tot 17 juli, als die naar de Europese Commissie vertrekt wordt dat Yves Leterme. En binnen een paar weken mogelijk weer een andere. Binnenlandse Zaken? Sinds december 2008 zijn er ook al drie ministers gepasseerd: Patrick Dewael tot de investituur van Van Rompuy I, vervolgens even Guido De Padt, en sinds de reshuffle van juli nu Annemie Turtelboom. En dan maar klagen over slepende mankementen in de politiediensten.
 
Wat wil je, als een ministerschap nog iets is als een intermezzo voor kortstondige passanten. De meeste politici worden vandaag minister niet wegens hun speciale kennis of affiniteit voor een bepaald departement, maar omdat dat beter uitkomt in het politieke spel. En ook voor hun persoonlijke politieke carrière. Die attitude woekert in alle partijen. Steve Stevaert (sp.a) verbergt niet dat de tijd van politiek voorbij is en dat hij de volgende jaren vooral wil doen waar hij zin in heeft. Het is hem als mens gegund. Maar sindsdien kwam het voorzitterschap van de sp.a nooit meer echt op koers, en is de functie van gouverneur bij het grote publiek redelijk gediscrediteerd.
 
We gunnen ook de mens Herman Van Rompuy zijn internationale promotie. Maar heeft iemand zich al afgevraagd of hij ooit enige Europese of internationale interesse heeft getoond? Niet eens half zo uitgesproken als een Leo Tindemans, Karel Van Miert, Wilfried Martens, Willy Claes, Jean-Luc Dehaene of Guy Verhofstadt. Als Herman Van Rompuy voor die hoge Europese functie gevraagd wordt, dan beseft hij toch zelf ook dat dit niet om zijn visie of zijn politieke kwaliteiten is - behalve de gave dat hij zich gedeisd weet te houden als 'de groten' dat uitkomt.
 
Bof. Toen in december 2008 Herman Van Rompuy na lang aandringen 'ja' zei op de vraag om premier te worden, bespaarde hij België een majeure politieke crisis. Maar diezelfde Van Rompuy hoort ook te weten dat een eventueel 'nee' van hem tegen de Europese groten ("Heren, mijn werk in België is nog niet af. Vraag het Jan Peter Balkenende") het continent noch de instellingen van de Unie in een wezencrisis zou storten.
 
Third best
Alleen al het gegeven dat veel CD&V'ers Marianne Thyssen graag zouden zien als nieuwe premier, mist feitelijk iedere democratische reflex. Niet omdat mevrouw Thyssen geen knappe, aangename of zelfs verstandige politica zou zijn - quod non - maar omdat haar eventuele benoeming níéts meer met democratie te maken heeft. In de jaren negentig pleitte Guy Verhofstadt, in volle Sturm und Drang van de Burgermanifesten, ervoor de eerste minister rechtstreeks te laten verkiezen.
 
Dat dit idee niet echt voet aan de grond kreeg, kwam mede door het feit dat de voorbije jaren de eerste minister altijd de algemeen erkende politieke leider van het land was, van Leo Tindemans over Wilfried Martens tot Jean-Luc Dehaene. Zelfs Yves Leterme hoort thuis in deze rij, ondanks alle tegenwerking die hij kreeg en de fouten die hij maakte. Misschien dat Mark Eyskens en Van Rompuy noodzakelijke second bests waren, in uitzichtloze omstandigheden. Met Marianne Thyssen zouden we geen second, maar een third best hebben, of nog lager. Perfect te verantwoorden binnen de interne logica van de Brusselse microkosmos. Behalve dan dat die dame amper een legitimatie van de kiezer heeft. Niet voor een ministerschap, maar voor de voornaamste politieke, democratische functie: die van eerste minister van het land.
 
Een Bart De Wever (N-VA) zou natuurlijk applaudisseren bij een eventuele promotie van Thyssen: het zou ook bij de man in de straat aantonen dat de federale premier ondergeschikt is aan de Vlaamse minister-president. Dehaene wás baas boven Van den Brande, Guy Verhofstadt wás baas boven Patrick Dewael en Bart Somers, maar Marianne Thyssen domineert Kris Peeters niet.
 
Politieke promoties: niet als gevolg van een groot democratisch beginsel, maar volgens een klein-politieke berekening,en vaak ook een persoonlijke logica. Natuurlijk is dit geen zwart-witverhaal.
Natuurlijk is zelfs continuïteit geen alfa en omega voor goed beleid. Geen ministerie met continuere bezetting dan Financiën, waar Didier Reynders (MR) sinds 1999 onafgebroken de plak zwaait. Geen grotere puinhoop. Maar dat komt natuurlijk omdat Reynders, haast continu sinds 2003, en zeker sinds 2004 (Louis Michel vertrekt naar de Europese Commissie) Financiën ondergeschikt maakt aan het politieke spel dat zijn tijd en aandacht als vicepremier en het MR-partijvoorzitter opslokt.
 
Maar het voorbeeld van Reynders toont aan hoe gulzig politici antwoorden op de nooddruften van de politique politicienne, groot en klein. Hoe moet de bevolking respect tonen voor het publieke domein, als zelfs de toppolitici met grote stelselmatigheid persoonlijke overwegingen laten voorgaan?

Walter Pauli
Politiek commentator