Met de getemperde kies- en peilingsresultaten van het VB valt het minder op, maar de kloof tussen de burger en zijn politici is misschien wel dieper dan ooit. De band tussen volk en volksvertegenwoordiging is weg. Doorgeknipt? Erger nog, vreest Bart Eeckhout, chef politiek bij De Morgen: weggeteerd.

Donderdagavond, Phara. Vier (ex-)politici rond de tafel. Zijn aanwezig: Jean-Marie Dedecker, rustig van toon maar onwelvoeglijk en oneerlijk in het amalgaam van vluchtelingen, allochtonen, migranten; Jean-Pierre Van Rossem, dreigend met een politieke comeback; Meyrem Almaci om uit te leggen waarom ze vooral geen partijvoorzitter bij Groen! wil worden; Anissa Temsamani, ex-staatssecretaris van sp.a, bevallen van een erotisch verhaaltje, maar niet in staat om ook maar een zinnige politieke gedachte te formuleren. De gesprekken aan de debattafel vormden, wellicht onbedoeld, een ontluisterend maar correct beeld van de staat van de politiek in dit land.

Zoals er bij Phara gekwebbeld en gekijfd werd, zo zien steeds grotere groepen burgers hun politici in het algemeen functioneren: leerling-tovenaars die zich bekwamen in strategieën op de vierkante centimeter, niet in staat hoofd- van bijzaak te onderscheiden. En dus haken die burgers af: ze zijn niet noodzakelijk kwaad, they just couldn't care less. Het valt, eerlijk gezegd, steeds moeilijker om hen ongelijk te geven.

Sinds de heilzame neergang van het Vlaams Belang aan de stembus dreigt een gevaarlijk soort gemakzucht zich meester te maken van de Wetstraat. Alsof die befaamde kloof met de burger na twee decennia eindelijk weer gedicht is, alsof de antennes in de Dorpsstraat plots weer functioneren. Het is goed om daarbij toch even te bedenken dat de oplawaai van extreem rechts, net als bij zovele andere partijen, vooral te wijten is aan interne conflicten en de metaalmoeheid van de eigen kopstukken.

Intussen lijkt de kloof tussen pays réel en pays légal enkel nog gegroeid, bijna alsof ze zich in een ander zonnestelsel bewegen. Klinkt drammerig? Wel, laten we het dan concreet en actueel maken.
In het pays réel maken we ons allemaal zorgen over de oplopende staatsschuld en het exploderende begrotingstekort. Vele burgers zijn inmiddels wel zo ver mee dat ze, zeer terecht, een verband leggen met de betaalbaarheid van hun eigen pensioenen en gezondheidszorgen of met de fiscale claim die op de jonge generaties wordt gelegd. In het pays légal schuifelt de federale regering intussen geruisloos naar een begrotingsakkoord.

Die rust zou goed nieuws zijn mocht ze ingegeven zijn door de overtuiging dat een dergelijke taak alleen in eendracht vervuld kan worden. Helaas heeft de relatieve kalmte in de Wetstraat vooral te maken met de afwezigheid van de politieke wil om de noodzakelijke ingrijpende maatregelen te nemen. Een besparingsronde van dik drie miljard is, in vergelijking met de zich opstapelende budgettaire tekorten, een peulschil, inderdaad nauwelijks de moeite waard om van mening over te verschillen. Met een zwaarmoedig gezicht zal premier Herman Van Rompuy (CD&V) dinsdag de Kamer van Volksvertegenwoordigers voorhouden dat de state of the union ernstig is... om er vervolgens nauwelijks een structurele begrotingsmaatregel tegenover te plaatsen.

Dat gaat niet. Je kunt niet de ene dag, zoals minister van Begroting Guy Vanhengel (Open Vld), beweren dat de staat "virtueel failliet" is, en dan niet bewegen. En toch heeft deze regering beslist dat ze behoudens minimale ingrepen de echte budgettaire schoonmaak overlaat aan de volgende federale regering, vanaf 2011. Of 2012, à la limite. Zolang kan dit failliete land dus wel wachten.

Intern gekonkelfoes
Van Rompuy en Vanhengel zijn heus geen dommeriken. Ze voelen de sense of urgency even scherp aan, maar ze durven of mogen er niet naar handelen, uit vrees voor een volgende electorale afstraffing. En zo wordt voorstel na proefballonnetje om tot een besparing te komen afgeschoten, want altijd staat er wel een doelgroep te schreeuwen dat zij geviseerd wordt.

Het is een illusie te denken dat die houding beloond zal worden aan de stembus. Kiezers zijn als jachthonden: ze ruiken de angst van hun politici. Velen zouden de pijnlijke daadkracht van een besparingsplan verkiezen boven de leugenachtig sussende boodschap dat het allemaal wel zal goedkomen. Ze willen niet van minister van Pensioenen Daerden (PS) horen dat er toch al tot 2015 zeker geen probleem met hun pensioen is. Ze willen in volle begrotingsbespreking geen stoet van christendemocratische regeringsleden zien in Rome bij de heiligverklaring van pater Damiaan. Noem dat onbegrip voor het (gebrek aan) politiek handelen, om in de sfeer te blijven, de melaatsheid der dingen: het wegteren van de verbondenheid tussen kiezers en verkozenen. Als ware de politieke samenhang in dit land het lichaam van een lepralijder.

En zo gaat dat, ook deze week weer, maar door. Want ook de belangrijkste democratische federale oppositiepartij, sp.a, verzinkt in een poel van intern gekonkelfoes. Te oordelen naar de eerste reacties van voorzitter Caroline Gennez en haar pretoriaanse garde schijnt de partijtop nog niet ten volle te beseffen dat zij haar eigen affaire-Vijnck aan de hand heeft. Opnieuw wordt, na Open Vld, een partij te kijk gezet als een kil machtsapparaat dat bijzonder slordig omspringt met de eigen geloofwaardigheid. Hoe moeten sp.a-mandatarissen nog het respect van de kiezer verdienen, als ze zo genadeloos worden afgeserveerd door de eigen partijtop?

Misschien moet daar op de Grasmarkt toch nog maar eens iemand een blik werpen op die grootschalige postelectorale studie naar stemverschuivingen bij de jongste verkiezingen, die deze week werd bekendgemaakt door onderzoekers van vier universiteiten. Vaststelling één: niet de communautaire maar wel de economische crisis was wel degelijk de belangrijkste motivatie voor het stemgedrag op 7 juni. Vaststelling twee, letterlijk citaat: "Op de rechterzijde was opnieuw het VB een alternatief voor de sp.a-kiezers. Dat doet denken aan de verkiezingen van de jaren negentig toen de socialisten hun oude achterban voor een stuk aan het Vlaams Belang kwijtspeelden." Het is, in al zijn academische nuchterheid, een vernietigende analyse voor de Vlaamse socialisten: in tijden van crisis heeft godbetert het Vlaams Belang een grotere geloofwaardigheid en aantrekkingskracht dan de sociaaldemocratie.

Omdat extreem rechts zijn kiezers een rad voor de ogen draait? Hmm, misschien. Omdat enkele partijen (zie ook: Open Vld) hun ideologische onderbouw verkwanseld hebben? Zeer zeker. Hoe komt dat toch dat de partijen die nauwelijks tien jaar geleden een comfortabele regeringsmeerderheid vormden (Open Vld, sp.a, Groen!) vandaag zo in ademnood gekomen zijn, luidde eerder deze week de interessante vraag voor een debatje op De ochtend van Radio 1. Voor het antwoord moeten we kijken naar de oorzaken van de bankencrisis. Net zoals financiële instellingen, gericht op het plezieren van hun aandeelhouders, enkel oog hadden voor doelstellingen op korte termijn, dongen zowel sp.a als Open Vld naar de gunst van nieuwe centrumkiezers met snel electoraal gewin als oogmerk.

Imago-onderzoek en opiniepeilingen werden het grillige beurskompas waarop de partijen hun koers richtten. Dat ze daarbij hun eigen traditionele achterban enigszins verweesd achterlieten, was, net als bij de banken, in dat rijke en onbezonnen voorbije decennium geen punt.

Fundamenten weggeslagen
Tot de crisis kwam, en de kiezers, op zoek naar zekerheid, redelijk massaal wegvluchtten bij de ideetjespartijen van paars. En om de bankenmetafoor nog wat door te trekken: de fortuinen die werden besteed aan het overkopen van politiek personeel of het opzetten van mislukte kartels en allianties (Spirit en Vivant zijn inmiddels van de kaart geveegd) bleken foute investeringen. In analyses van de recentste stembusuitslagen werd steevast verwezen naar de grillige of zelfs balorige zwevende kiezer. Stilaan dringt een correctie van dat beeld zich op: sommige partijen hebben die koortsige grillen zelf veroorzaakt door de inhoudelijke fundamenten onder hun gedachtegoed weg te slaan.

Zeker, er werd de voorbije jaren bij rood en blauw gecongresseerd en nagedacht alsof het leven ervan afhing. Maar het resultaat lag op voorhand vast en was telkens weer ideologische vervlakking - de politieke marketeers zouden zeggen: 'openheid'. Ook nu weer stellen zowel Open Vld als sp.a een ideologisch congres in het vooruitzicht, de socialisten volgend weekend al. De opborrelende frustratie over de amateuristische karaktermoord op Frank Vandenbroucke dreigt het congres nu al te verduisteren in een politieke eclips. Gennez heeft nog zeven dagen om een uitweg te verzinnen.