Criticus Wim Van Gansbeke (70) overleden - Theaterwereld verliest zijn scherpste blik

De gezaghebbende theaterrecensent Wim Van Gansbeke, tussen 1989 en 1994 schrijvend voor deze krant, is zaterdag overleden in Ukkel. Zijn scherpe maar doordachte kritieken bepaalden een hele generatie makers en kijkers.

'Ik heb me een leven lang een vreemdeling gevoeld', zei Van Gansbeke in 2004 naar aanleiding van de Victoriamonoloog Sulla en de mus, waarin hij zichzelf speelde in een regie van Josse De Pauw.

Acteren was niet Wim Van Gansbekes eerste roeping, kreeg hij in de vroege jaren zestig zelf door na zijn theateropleiding bij Dré Poppe in Gent. "Na de première van een afsluitende eenakter zwoer ik dat ik geen toneel meer zou spelen. Ik was niet goed genoeg, maar daar heb ik geen frustratie aan overgehouden." Hij ging aan de slag bij de toenmalige BRT-radio, eerst als omroeper, later als programmasamensteller.

Zijn half legendarische naam als criticus maakte Van Gansbeke toen hij in 1976 producer werd van het cultuurprogramma Happening op Omroep Brabant (nu Radio 2). Voor zijn gevreesde kritieken bleven mensen soms speciaal thuis: niet alleen uit ramptoerisme (Van Gansbeke kon voorstellingen in spitse bewoordingen met de grond gelijk maken), maar vooral omdat ze getuigden van een bijzonder doorzicht in tekst en enscenering. Van alle kwaliteiten die van Van Gansbeke nog steeds over de tong gaan, was zijn belezenheid de grootste.

Na een korte overstap naar Studio Brussel verliet Van Gansbeke in 1989 de radio om recensent te worden bij De Morgen. Zijn adagium dat "de essentie van recensie provocatie is", hield hij evenwel gestand: ooit presteerde hij het om over een mislukte productie gewoon een blanco recensie te publiceren.

Voor meerdere gezelschappen die groot geworden zijn in de jaren tachtig, zoals de Blauwe Maandag Compagnie, toonde Van Gansbeke wel een groot hart. In 1984 al had hij voor de groep van Luk Perceval zijn dure eed gebroken door in Merkwaardige paren de rol van een oud vrouwtje te spelen. "Perceval vond dat ik iets ouwelijks en vrouwelijks had."

In 1998 zou Van Gansbeke bij Zuidpool ook meespelen in Anna Blume hat ein Vogel, om in 2004 in te gaan op de vraag van Dirk Pauwels om zijn eigen levensverhaal te komen vertellen in Sulla en de mus. De titel van die tekst van Josse De Pauw verwees naar de Romeinse dictator Sulla, Van Gansbekes bijnaam als student, terwijl de mus stond voor zijn kwetsbaarheid. De monoloog ving aan bij de doodskist van zijn vader.

Van Gansbeke zei de theaterkritiek in 1994 vaarwel ("ik was uitgeschreven") en werd dramaturg bij NTG, later prospector voor Het Toneelhuis. Het werd zijn laatste wapenfeit in de Vlaamse theaterwereld. In 2000 verkaste Van Gansbeke naar Zuid-Frankrijk, waar hij in Mauzac met zijn vrouw een pension opende.
Hij bleef het vaderlandse theater wel volgen via internet, en kwam soms terug om in één week opnieuw de voorstellingen aaneen te rijgen. Het verdict van zijn laatste theaterbeschouwing, eind 2007 opgenomen in de feestpublicatie voor veertig jaar Malpertuis, was niet min: "Sinds tien jaar ontbreekt het de theatermakers aan de moed om te doden, aan wagen de verworven stijl meedogenloos achter zich te laten. Kunst die naam waardig gedijt niet op harmonie maar op radicale breuken. Al de rest is min of meer acceptabele vrijetijdsbesteding."

Het hield niet tegen dat tien dagen geleden, op een emotioneel afscheidsfeest voor de aan kanker leidende Van Gansbeke in Theater Zuidpool, een reeks bekende theatermensen present tekende: Guy Cassiers, Barbara Wijckmans, de Roovers, Hugo De Greef, de Zuidpoolploeg, Els Dottermans... Van Gansbeke, sterk vermagerd maar nog steeds rokend als een ketter, toonde zich kranig en bleef ze tot na middernacht ontvangen. "Vijanden heb ik aan mijn twintigjarige recensentenperiode, raar maar waar, nauwelijks overgehouden."
Op 25 maart wordt Wim Van Gansbeke, zeventig geworden, begraven in Mauzac. (Wouter Hillaert)