Turkije

Waarom veel Turken evet (ja) stemmen bij het referendum

"Erdogan heeft al vijftien jaar geregeerd zonder problemen. Dan mag hij dat van mij nog tien jaar doen"

Wie wil begrijpen waarom veel Turken voor machtsuitbreiding van president Erdogan gaan stemmen, moet wat weten van de geschiedenis van het land. En luisteren naar de mensen op straat.

Deurbeveiliger Nevzat Bargin stemt zondag 'ja', omdat hij het niet eens is met de mensen die 'nee' stemmen. "Ik hoef niet eens te weten wat er in de grondwet komt te staan. Ik weet alleen dat als PKK'ers, Gülenisten en linkse mensen nee zeggen, ik ja moet stemmen."

De Turkse kiezers gaan morgen naar de stembus om zich uit te spreken over een serie grondwetswijzigingen die de macht van de president flink uitbreiden. Het moet de voltooiing worden van het grote politieke project waar de leider van de islamitische AK-partij, Recep Tayyip Erdogan (63), sinds het begin van dit millennium aan werkt. Is hij als president nu nog vooral ceremonieel staatshoofd, straks krijgt hij uitgebreide bevoegdheden - het is een omwenteling die in Europa met zorg wordt gevolgd. Dreigt hier uitholling van de democratie? Verschijnt er een islamitische dictatuur aan de Bosporus?

In een naaiatelier in Zeytinburnu, een wijk van Istanbul, zit de Nevzat Bargin (40) bovenop een stapel gordijnen. Hij is op bezoek bij de eigenaar, zijn vriend Sebahattin Galpan (63). Ze begrijpen de ophef niet over de machtsuitbreiding van Erdogan.

"Hoezo wordt hij een dictator?", zegt Bargin. "Erdogan heeft al vijftien jaar geregeerd zonder problemen. Dan mag hij dat van mij nog tien jaar doen. Het ging prima."

"Vroeger stonden we in de rij voor benzine, konden we geen medicijnen betalen", zegt Galpan vanachter zijn naaimachine. "Dankzij Erdogan hebben we het allemaal beter."

Heldenstatus

©AFP

Na zijn eerste verkiezingsoverwinning in 2002 kreeg Erdogan als premier in religieuze kringen de statuur van een held, omdat hij een einde maakte aan het verbod van de seculiere republiek van Kemal Atatürk op het dragen van hoofddoekjes. Hij haalde er miljoenen vrouwen mee uit hun isolement. Amina Aksakal (40), die trots haar groene hoofddoek draagt en haar eigen gang kan gaan in de religieuze wijk Fatih, is dan ook welhaast verliefd op de president.

"Zelfs mijn zoon lacht me uit dat ik hem zo ophemel", zegt ze lachend in een koffiehuis waar alleen vrouwen aan tafel mogen aanschuiven. "Hij zegt dan: "Erdogan is ook maar een mens, hij maakt ook heus fouten." Maar ik kan er niets aan doen. Ik geloof echt dat Erdogan alleen maar het beste voor heeft met zijn land en altijd het juiste voor zijn volk doet."

Polarisatie

In de peilingen van de Turkse media heeft het ja-kamp een nipte voorsprong. Maar de uitslag is ongewis. Niemand weet wat de zwijgende meerderheid gaat invullen. Lijnrecht tegenover de volmondige ja-stemmers staan de critici die Erdogans machtsambities zien als het einde van de democratie in Turkije. 

De keiharde zuiveringen na de mislukte staatsgreep van vorige zomer en het opgezweepte nationalisme voorspellen volgens hen weinig goeds. "Als je niet voor Erdogan bent, ben je dus tegen hem. Kijk wat er dan gebeurt?", zegt Egit, een 24-jarige Koerd. Hij heeft net drie maanden zonder aanklacht vastgezeten, naar eigen zeggen omdat hij in een tweet zijn steun had uitgesproken voor de Koerdische partij HDP, die volgens de regering is gelieerd aan de 'terroristische' PKK.

Share

'Het is wij of zij, meer smaken zijn er nu niet'

Socioloog Ferhat Kentel

"Het is wij of zij. Meer smaken zijn er nu niet", zegt socioloog Ferhat Kentel van de Sehir Universiteit in Istanbul. "Het referendum versterkt die polarisatie: alle verschillen in de samenleving zijn gereduceerd tot de simpele vraag ja of nee."

©REUTERS

Het politieke klimaat is volgens velen het resultaat van decennia van onderdrukte woede over repressie in het seculiere Turkije. Kemal Atatürk hoopte na de val van het Ottomaanse Rijk de verschillen tussen christenen, Koerden, seculieren, conservatieve moslims, de stedelijke elite, de boeren en anderen weg te nemen. Maar met de stichting van de Turkse seculiere republiek in 1923 heeft hij ze volgens Kentel juist onbedoeld versterkt. "De manier waarop hij met harde hand secularisme en moderniteit heeft opgelegd, heeft mensen juist doen vastbijten in hun eigen groep."

©AFP

Nu draait de contrarevolutie op volle toeren, zegt Kentel. "Erdogan heeft de lang onderdrukte gevoelens van onveiligheid en wantrouwen weten te kanaliseren én te verbinden tot een nieuw soort nationalisme. Maar ondertussen vertrouwt niemand elkaar. Iedereen is bang voor wat er gebeurt als 'de ander' aan de macht komt. Dus zoekt men excuses om 'de ander' te vernederen, demoniseren en zelfs te ontmenselijken, zoals je ziet gebeuren in de felle reacties op de zuiveringen en arrestaties. Vervolgens klampt men zich vast aan wat nu veilig voelt: Erdogan en de AK-partij. Erdogan heeft de angst net als andere populisten in de wereld feilloos weten te bespelen en zich gepresenteerd als de sterke leider die de verschillen kan overbruggen en het volk tegen alle gevaren beschermt."

President Erdogan maakt er geen geheim van dat hij de leider wil zijn van een nieuw Ottomaans rijk. Zijn verwijzingen naar de gloriedagen van de sultans spreken volgens Kentel boekdelen. Maar het is een vergissing om te denken dat hij een islamitische staat nastreeft. 

Share

Het is een vergissing om te denken dat Erdogan een islamitische staat nastreeft

"Erdogan en zijn clan zijn helemaal niet zo islamitisch. Ze zijn conservatief en bespelen de religieuze achterban, maar zijn agenda is gebouwd op kapitalisme, neoliberalisme en nationalisme. Zijn macht bouwt hij op bedrijven en hun geld. Daarin schuilt ook een gevaar: wie krijgt straks de bouwopdrachten voor de prestigieuze infrastructurele projecten die hij het volk belooft en wat moeten ze daarvoor teruggeven?"

De toegenomen welvaart onder de AKP geeft veel Turken het vertrouwen dat ze bij Erdogan in goede handen zijn. De kledingmaker Sebahattin Galpan in de wijk Zeytinburnu kwam in 1981 met zijn familie vanuit Van in het straatarme oosten van Turkije naar Istanbul. Na jaren ploeteren kon hij zijn eigen textielzaak openen, waar hij nu zijn dagen achter de naaimachine slijt onder het portret van Kemal Atatürk en een rafelige Turkse vlag. 

De winkel staat vol met ontklede bankstellen, stoelen en matrassen, de grond is bezaaid met stukken stof en plukken vulling. Jonge mensen weten niet meer wat armoede en hard werken is, verzucht hij. "Ik zoek al tijden werknemers, ik bied een goed salaris van 200 Lira (50 euro) en ongelimiteerd thee en koekjes. Maar niemand wil. Ze staan hier op straat te niksen en te blowen."

Veel Turken zien geen alternatief voor Erdogan en zijn AK-partij. De parlementaire democratie in Turkije heeft altijd zwak gefunctioneerd, nadat in 1946 het meerpartijenstelsel werd ingevoerd. "Vanaf dat moment is het altijd een chaos geweest en moesten we om de haverklap naar de stembus, omdat er nooit een compromis kon worden bereikt", zegt beveiliger Bargin. "Het was gewoon beter toen er één partij aan de macht was."

Zuiveringen

Het gebrek aan slagkracht van de huidige regering is een van de belangrijkste argumenten waarmee Erdogan zijn volk probeert over te halen hem de uitvoerende macht te geven. En niet geheel ten onrechte, zegt ook socioloog Kentel. "De partijen werden na de invoering van het meerpartijenstelsel spreekbuizen voor hun verdeelde achterban. Men zat elkaar dwars in plaats van te streven naar coalitievorming. Die afwijzing van het compromis toont het falen van de democratie. De machtsgreep van Erdogan is daarvan het gevolg."

©AFP

De huidige grondwet is bovendien in 1982 opgesteld onder de militaire junta. Na de mislukte staatsgreep in de zomer van 2016 door kopstukken uit het leger is die grondwet des te meer bevlekt geraakt. Tijd om te veranderen dus. "Het was de ultieme aanval van 'de ander' en dat werd door veel Turken gezien als het bewijs dat 'zij' worden bedreigd", zegt Kentel. Dat Erdogan daarna met harde hand terugsloeg, noemen veel Turken een gerechtvaardigde verdediging van de democratie. Dat de beschuldigende vinger direct naar Erdogans aartsvijand Fethullah Gülen ging, past in het plaatje van diepgewortelde wantrouwen en complotdenken dat de in segmenten verdeelde Turkse samenleving tekent.

Share

'Misschien is Gülen ook maar een marionet van de Amerikanen of van Duitsland - die laatste is altijd tegen Turkije'

Studente Betül Sahin

Amina Aksakal en haar vriendinnen in de koffieshop in de religieuze wijk Fatih staan pal achter de zuiveringen van hun president. "In andere landen zouden de mensen meteen zijn geëxecuteerd", zegt Aksakal. "Wij weten niet wie er achter de coup zit", zegt de 21-jarige studente Betül Sahin. "Misschien is Gülen ook maar een marionet van de Amerikanen of van Duitsland - die laatste is altijd tegen Turkije. Erdogan doet dit niet voor zichzelf; hij heeft gezegd dat hij zijn land nooit zal verlaten. Dat hij zijn laatste druppel bloed zal vergieten om ons te beschermen. Hij doet dit allemaal voor ons, voor het Turkse volk. Voor gerechtigheid."

Waar stemmen de Turken over?

©AFP

De volksraadpleging van zondag gaat over de instemming met achttien amendementen op de Turkse grondwet uit 1982. Van de kiesgerechtigden is 46,9 procent van plan ja te stemmen en 44,1 procent nee, aldus het Turkse peilingbureau Konda.

Het gaat om de volgende belangrijke wijzigingen:

De regering

• Turkije vervangt het huidige parlementaire systeem door een presidentieel systeem, waarbij president Erdogan hoofd van de regering wordt.

• De functie van premier vervalt, daarvoor in de plaats zal de president een aantal vicepresidenten benoemen.

 Het nieuwe systeem gaat in bij de verkiezingen van 2019, waarna Erdogan nog twee termijnen van vijf jaar als president kan dienen tot 2029.

• De president hoeft niet meer neutraal te zijn en mag namens zijn partij optreden.

• Het aantal zetels in het parlement wordt verhoogd van 550 naar 600. Parlements- en presidentsverkiezingen zullen tegelijkertijd worden gehouden.

De bevoegdheden

• De president kan zijn veto uitspreken over alle wetgeving, tenzij dit wordt tegengehouden door een absolute meerderheid van het parlement.

• De president kan het parlement ontslaan, omgekeerd kan dat alleen bij een tweederde meerderheid.

• De president kan per decreet regeren en de noodtoestand blijven verlengen.

 ... maar hij mag geen oorlog beginnen zonder toestemming van het parlement.

• De president krijgt meer grip op de rechtelijke macht; hij mag 4 van de 13 hoogste rechters zelf benoemen.

 De president krijgt de controle over het overheidsbudget en de veiligheidsdiensten.

• De president kan ministers en hoge ambtenaren benoemen.

• De president kan de hoofden van universiteiten benoemen.

zine