Binnenland

Van Fochplein tot Place Fosj

Marnix Beyen suggereert een nieuwe naam voor het Leuvense Fochplein. Beyen is Leuvenaar en doceert geschiedenis aan de Universiteit Antwerpen.


Het 'Fochplein' in het hart van Leuven zal niet alleen compleet gerenoveerd worden, maar krijgt ook een nieuwe naam. 'Tot daar aan toe', schreef Walter Pauli zaterdag in deze rubriek, 'ware het niet dat Louis Tobback op de vorige gemeenteraad in de hem bekende verbale stijl maarschalk Foch een hemdje paste: 'een massamoordenaar', klonk het. Pauli vond dat net een tikje te hard: 'De postuum zo belaagde Ferdinand Foch (1851-1929) had niet de reputatie de meest dwaze of hardvochtigste in het Franse opperbevel te zijn'. Historicus en Leuvenaar Marnix Beyen zoekt mee naar een nieuwe naam.

Het voorstel van Louis Tobback om de naam van het Leuvense Fochplein te wijzigen toont niet alleen het problematische karakter van pogingen om tot een politiekcorrecte omgang met het verleden te komen (Marc Reynebeau in DS van 19/02), zij legt ook één van de fundamentele dilemma's van de actuele democratie bloot. Tobbacks initiatief wordt ongetwijfeld ingegeven door een democratische gezindheid. Is het anachronistisch maarschalk Foch als een oorlogsmisdadiger af te schilderen (Walter Pauli in DM, 21/02), een lichtbaken voor onze hedendaagse opvattingen over democratie kan deze vertegenwoordiger van een negentiende-eeuwse militaire klasse bezwaarlijk worden. Het staatsraison was hem immers meer waard dan het welzijn van de bevolking. Het kan een boeiende oefening zijn te zoeken naar een figuur die wel aan deze actuele idealen beantwoordt. Zo klinkt het pleidooi van de Leuvense Groen! fractie voor de Duitse verzetstrijdster Sophie Scholl aanlokkelijk, maar waarom dan niet kiezen voor de Belgische verzetsvrouw en ontwikkelingshelpster als Andrée De Jongh.

Maar zelfs als voor een perfecte incarnatie van een actueel democratie-ideaal wordt gekozen en zelfs na een referendum, dan nog zal deze oefening iets ondemocratisch hebben. Het zal immers gaan om een paternalistische poging van een goedmenende elite om de Leuvense bevolking een juister historisch besef te schoppen. Of dat resultaat zal worden verwezenlijkt bij meer dan een klein, 'verlicht' gedeelte van de bevolking, is zeer de vraag. Wat wél zal worden bereikt, is een gevoel van vervreemding bij de Leuvenaars. De herinneringen die zij aan het Fochplein verbinden, hebben immers niets te maken met een dode Franse militair, maar alles met hun concrete, alledaagse samenleven. Door de naamsverandering zullen zij hét centrale knooppunt van hun stad een beetje minder herkennen. Vermoedelijk zullen zij onderling nog lang blijven spreken van het Fochplein en zo burgerlijk protest aantekenen tegen een beslissing van een als wereldvreemd ervaren stadsbestuur.

Symbolische ingreep
Uiteraard is dit geen pleidooi voor conservatisme of lethargie. Het Fochplein was al lang aan vernieuwing toe en de dynamiek die het democratisch verkozen Leuvense stadsbestuur in dat verband aan de dag legt, is bewonderenswaardig. Overigens worden de burgers voorbeeldig op de hoogte gehouden van de plannen. Maar juist om dermate drastische veranderingen een breed draagvlak te geven moet men zeer voorzichtig zijn met een symbolische ingreep als een naamsverandering. Deze dreigt immers te worden gepercipieerd als een nodeloze ingreep van een bemoeizuchtige overheid. De vele negatieve, spottende reacties op het internet, vormen al een indicatie in die richting.

Subversieve spelling
Dan toch maar de maarschalk trouw blijven en de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog proberen te vergeten? Of wordt de democratie hier het best gediend door de herinnering aan een ondemocratische held te bewaren? En mag een stadsbestuur niets veranderen zolang de bevolking daar niet om vraagt? Sta mij toe een voorstel
te lanceren om uit dit lastige dilemma te komen. Zou het huidige Fochplein niet kunnen worden omgedoopt in het Fosjplein? Dat klinkt identiek hetzelfde, maar door de subversieve spelling wordt de maarschalk niettemin van zijn voetstuk gehaald, zonder dat hij helemaal wordt vergeten. Deze naamsverandering behoudt immers de reminiscentie aan WO I, maar op een manier die vragen oproept en historische afstand creëert. Een reflectie op de naam 'Fosjplein' zelf zou een uitgangspunt kunnen zijn voor een geschiedenisles waarin wordt uitgelegd wie Foch was en waarom een figuur zoals hij vandaag niet meer ongegeneerd kan worden gehuldigd. Van daaruit kan een visie op de Eerste Wereldoorlog groeien die niet doortrokken is van de tegenstelling tussen slechte Duitsers en goede geallieerden. Bovendien kan 'Fosj' door zijn betekenisloosheid door niemand worden gerecupereerd, en sluit zij daarom ook niemand uit.