Buren over België: Het negatieve model van Europa

Aan de vooravond van de verkiezingen, na drie jaar schier onophoudelijke politieke crisis, vroeg De Morgen welingelichte buitenlanders om hun kijk op België. Vijf internationale pennen maken hun stand van ons land. David Rennie van The Economist start de reeks.

 Zal België verbrokkelen? Ik hoop het niet. Belgische somberaars zeggen vaak dat Vlamingen en Walen totaal gescheiden levens leiden, van het nieuws dat ze volgen tot de beroemdheden over wie ze roddelen. Met alle respect, ik ben het daar niet mee eens  

David Rennie is EU-columnist voor het gezaghebbende Britse weekblad The Economist. Hij woont en werkt in Brussel. Zoals Vlaanderen en Wallonië botsen in België, staan in Europa Noord en Zuid steeds scherper tegenover elkaar, betoogt David Rennie.

België lijkt hoe langer hoe meer het weeskind van Europa. Jarenlang hebben de Belgen te horen gekregen dat hun koninkrijk model zou staan voor de grote Europese Unie. Het federale België zou de blauwdruk worden voor een mooie nieuwe toekomst waarin de macht naar beneden toe naar de gewesten zou gaan en naar boven toe naar een Europese superstaat, zodat de natiestaat een lege huls zou worden.

Het is geen toeval dat deze federalistische visie alleen in België populair was. Het was immers een toekomst die het lastige koninkrijk veilig zou oplossen in een Verenigde Staten van Europa, waarin Wallonië en Vlaanderen hun zegje zouden hebben en Brussel als het Washington DC van de Oude Wereld zou kunnen pronken.

Jammer genoeg voor de Belgische federalisten heeft Europa een andere weg gekozen. Ondanks al hun gebreken zijn de natiestaten taaie klanten gebleken en is Europa meer dan ooit in de voorbije twintig jaar een project van regeringen onder elkaar. Als buitenstaander heb ik de indruk dat deze Europese koerswijziging onderschat wordt als drijvende kracht achter de huidige spanningen tussen Wallonië en Vlaanderen.

De communautaire spanningen zijn een dodelijke afleiding geworden. Tijdens de gevaarlijkste economische crisis sinds generaties kibbelen de Belgische politici liever over de verdiensten van confederalisme tegenover doorgedreven federalisme. Joëlle Milquet (cdH) wil een corridor die Brussel en Wallonië verbindt via het Zoniënwoud (dat waarschijnlijk wordt bevolkt door Franstalige eekhoorns en herten). Annemie Turtelboom (Open Vld) doet moeilijk over kiesbrieven in Wezembeek-Oppem. Beseffen deze mensen dat België na Griekenland en Italië de derde hoogste staatsschuld van Europa heeft? Kan het hen wat schelen?

Misschien is het niet helemaal hun schuld. Europa had Bart De Wever (N-VA) en Elio di Rupo (PS) het leed kunnen besparen om tegen elkaar campagne te voeren, maar vandaag zitten ze nu eenmaal in hetzelfde schuitje. Als ik deze verkiezingen bekijk, word ik getroffen door een nog pijnlijker gedachte. In zekere zin is België wel degelijk een model voor de Europese Unie geworden. Een negatief model, helaas.

Flitspalen
België is het levende bewijs van de culturele kloof tussen Noord- en Zuid-Europa die het alsmaar moeilijker maakt om een economische en politieke unie met grootschalige transfers van welvaart van Noord naar Zuid tot stand te brengen. Ik weet ook wel dat elk land uniek is. Ik heb gelezen over 'Sire, il n'y a pas de Belges', over de IJzertoren, over Leopold III en de Koningskwestie, over Leuven in 1968.

Maar luister naar de populairste slogans van de N-VA in deze campagne: het geklaag over de transfers van miljarden euro's, of de beschuldiging dat de Franstalige autoriteiten amper de moeite doen om belastingen te innen. Luister naar de Vlaamse kiezers die mopperen dat hun keurige snelwegen vol flitspalen staan, terwijl je op de Waalse autoroutes wel veel kuilen maar geen camera's aantreft. Luister naar de boze eisen om 'solidariteit' van de Franstaligen. Dit zijn de klachten van een botsing tussen Noord en Zuid. Ze zijn een andere versie van de koppen in Bild Zeitung die vragen waarom Duitse belastingbetalers moeten afdokken om Grieken op hun 55ste met pensioen te laten gaan.

De Franstalige leiders helpen niet echt. Zij grenzen te vaak aan het karikaturale. Denk aan de eindeloze 'affaires' in Charleroi of aan het Jurassic Park-socialisme in Wallonië, waar de Parti Socialiste nu gereglementeerde prijzen eist voor water, brood, melk en tweehonderd andere basisproducten.

Deze verkiezing bevestigt in veel opzichten het oude idee dat België op een culturele breuklijn tussen Germaans en Latijns Europa ligt. En de bitterheid van de Belgische verkiezingen heeft grote en pijnlijke gevolgen voor een Europese Unie die worstelt met haar eigen spanningen tussen Noord en Zuid. In deze crisis is Europa verdeeld tussen een Germaans blok dat de euro met discipline en strak gecontroleerde begrotingen wil redden, en een zuidelijk blok dat meer heil ziet in goedkope leningen via Euro-obligaties, politieke interventies en grootschalige fiscale transfers.

Maar als België, een land met een enkele schatkist, een gecentraliseerde fiscaliteit en een eenvormige sociale zekerheid, al moeite heeft om zijn transferunie van de wrok van de kiezers te redden, welke hoop heeft Europa dan nog? Het democratisch deficit van België speelt daar ongetwijfeld een grote rol in. De pleidooien voor een federale kieskring hadden veel vroeger moeten weerklinken, vandaag lijkt het daarvoor too little, too late. Een Vlaamse kiezer die een streng begrotingsbeleid wil, kan vandaag niets doen om te beletten dat Elio di Rupo aan de macht komt. Een Franstalige die een solidair België wil, kan Bart De Wever niet afstraffen en zelfs niet tactisch voor zijn rivalen stemmen.

Eurodromers
Dit democratisch deficit herhaalt zich nog acuter op het Europese niveau. Eurodromers beweren dat de legitimiteit van het Europees Parlement volstaat als fundering voor een unie van fiscale transfers. In de echte wereld weten weinig burgers wie hen in het bloedeloze, kunstmatige Europees Parlement vertegenwoordigt en het kan hen niets schelen. Als je op dergelijke democratische funderingen een te zwaar project bouwt, valt het hele bouwsel in puin.

Tomaat-garnaal
Zal België verbrokkelen? Ik hoop het niet. Belgische somberaars zeggen vaak dat Vlamingen en Walen totaal gescheiden levens leiden, van het nieuws dat ze volgen tot de beroemdheden over wie ze roddelen. Met alle respect, ik ben het daar niet mee eens. Mijn favoriete boek over België, De smaak van de Belgen, van Eric Boschman en Nathalie Derny, beweert dat Noord en Zuid door gedeelde jeugdherinneringen verenigd worden. Door Cecemel, melocakes of witlof met ham, jawel. Ze hebben gelijk. Eet tomaat-garnaal achter het glas van een terras in Gent, De Haan of Dinant, terwijl de kinderen balletjes in tomatensaus smullen en het buiten bakstenen regent: you can only be in Belgium.

Het blijft natuurlijk niet bij het eten. Breng in het weekend een ochtend door in een provinciedomein als Kessel-Lo of Huizingen en kijk naar de andere gezinnen. Je zult vaders zien die om elf uur 's ochtends Leffe drinken (want zoals elke Belg weet, is bier een frisdrank) en moeders die speculaasjes in hun Rombouts-koffie soppen. Het zal allemaal nogal ouderwets overkomen. Oma's en opa's zullen kinderwagens bewaken en oudere broertjes en zusjes zullen op de kleuters letten. In de verte zullen padvinders rondzwerven, de sjofelste van de planeet, in slordige uniformen die je alleen aan een geknoopt sjaaltje herkent, op schattenjacht aangevoerd door slungelige tienerleiders. Sommigen zullen Nederlands spreken en andere Frans. Voor mij zien ze er allemaal heel Belgisch uit.

Niet Parijs
Veel landen definiëren zichzelf door hun niet buurland te zijn (Canada is bijvoorbeeld het niet-Amerika). België is op zijn unieke manier twee buurlanden niet. Het Franstalige deel is Frankrijk niet, het Nederlandstalige Nederland niet. De zelfkritische humor waarmee de Belgen met dat gegeven omgaan, grenst aan het geniale. Mijn favoriete liedje is 'Bruxelles' van Dick Annegarn, waarin de zanger de stad beschrijft door uit te leggen waarom ze Parijs niet is. Annegarn, een Nederlander die in het Frans zingt, noemt de vergelijking tussen het "neurotische Parijs" en het decadente, in bier verzopen en ronduit "imbeciele" Brussel "een wreed duel". Maar toch, zingt hij, zal hij naar Brussel terugkeren, omdat Frankrijk hem gebroken heeft. Het liedje leverde Annegarn warempel het ereburgerschap van Brussel op, wegens bewezen diensten aan het internationale imago van de Belgische hoofdstad.

Volstaat iets van dit alles om een land samen te houden? Het is geen vraag die een buitenlander kan beantwoorden. Deze buitenstaander kan wel zeggen dat het verdeelde democratische systeem van België onhoudbaar lijkt. In elke verkiezing komen politieke partijen aan de macht door hun eigen gemeenschap onmogelijke beloften te doen. Beloften die giftig worden wanneer er na de verkiezing coalities moeten worden gevormd. Europa zal de nationale politici van België niet van hun gekibbel redden. Zonder nationale democratie kan een natie niet lang bestaan. België is twee keer mijn thuis geweest, de laatste keer bijna zes jaar lang. Ik zou het persoonlijk erg jammer vinden dat het verdween.